Buổi sáng mùa xuân ở vùng mỏ Cam Đường, khi sương sớm còn vương trên sườn núi, tiếng máy khoan từ những khai trường khai thác quặng apatit vang vọng giòn giã. Dưới ánh nắng xuân, những người thợ mỏ lại bắt đầu ca làm việc quen thuộc, với họ, apatit không chỉ là “vàng nâu” mà là công việc, là niềm tự hào, là ký ức của cha ông, là một phần máu thịt gắn bó. Sau một trăm năm với biết bao biến cố thăng trầm của lịch sử, vùng mỏ xưa đã trở thành ngành công nghiệp đặc biệt, mang thương hiệu riêng của Lào Cai mà không nơi nào có, góp phần quan trọng vào sự nghiệp phát triển kinh tế - xã hội của quê hương, đất nước.
Mùa xuân năm 1924, giữa núi rừng Cam Đường (Laokay xưa), một phát hiện tưởng như rất đỗi tình cờ đã mở ra bước ngoặt lớn cho lịch sử công nghiệp Việt Nam. Trong chuyến đi rừng, cha con ông Trần Văn Nỏ, người dân tộc Tày ở làng Hẻo, khi nhóm lửa nấu cơm bên suối Ngòi Đường bỗng thấy những hòn đá kê bếp phát ra tia lửa xanh lục kỳ lạ. Hiện tượng hiếm gặp ấy nhanh chóng lan truyền trong cộng đồng, được gọi bằng cái tên đầy màu sắc huyền thoại: “đá thần”.
Chuyện lạ khi đó đến tai quan Pháp đóng ở đồn làng Nhớn, rồi báo cáo lên Tỉnh trưởng Laokay và Toàn quyền Đông Dương. Dưới góc nhìn khoa học, các chuyên gia Pháp sớm xác định đây là loại quặng giàu phốt pho - nguyên liệu chiến lược cho sản xuất phân bón. Một cuộc khảo sát quy mô đã được tổ chức. Ông Nỏ cùng nhiều thanh niên được huy động đi phu dịch cho các đoàn thăm dò quặng... Qua các chuyến thăm dò, năm 1926, người Pháp đã xác thực thứ đá trên là quặng apatit - loại quặng có giá trị, chứa nhiều phốt pho dùng để sản xuất phân bón chất lượng cao. Ngay sau đó, người Pháp đã triển khai quá trình thăm dò, bản đồ trữ lượng, thành lập mỏ Apatit Cam Đường - mỏ apatit lớn và hiếm bậc nhất Đông Nam Á.
Năm 1934, bản đồ trữ lượng apatit Laokay chính thức được công bố và tổ chức khai thác. 6 năm sau, những tấn quặng apatit đầu tiên được khai thác, vận chuyển về cảng Hải Phòng đưa sang Pháp, điều này đã làm “rung động” thị trường phân bón và hóa chất châu Âu. Chỉ trong giai đoạn 1940 - 1942, bất chấp bối cảnh chiến tranh thế giới, thực dân Pháp đã khai thác tới 249.000 tấn quặng giàu (loại I). Cùng với quặng apatit, hệ thống địa danh mỏ mới đã xuất hiện trên bản đồ Đông Dương: mỏ Cóc, ga Gốc Đa, làng Hẻo, Tả Phời… đánh dấu sự hình thành của vùng mỏ công nghiệp đầu tiên tại Tây Bắc.
Tháng 8/1945, lịch sử sang trang. Dưới sự lãnh đạo của Mặt trận Việt Minh, công nhân Mỏ Apatit Cam Đường đã tham gia các đội du kích, trực tiếp đánh Pháp, đuổi Nhật, giành quyền làm chủ vùng mỏ. Đây không chỉ là thắng lợi chính trị mà còn là bước ngoặt khẳng định vai trò của giai cấp công nhân vùng mỏ trong cách mạng Việt Nam.
Sau chiến thắng Điện Biên Phủ, Lào Cai hoàn toàn giải phóng. Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa xác định việc khôi phục Mỏ Apatit Cam Đường là nhiệm vụ quan trọng trong chiến lược phát triển nông nghiệp và công nghiệp ở miền Bắc. Tháng 5/1955, đoàn cán bộ kỹ thuật do kỹ sư Trần Ngọc Lạt dẫn đầu, cùng các chuyên gia Liên Xô, lên đường khảo sát, khôi phục Mỏ Apatit Cam Đường.
Kết quả thăm dò đã làm sáng rõ thêm quy mô hiếm có của apatit Lào Cai: vùng mỏ trải dài gần 100 km, rộng từ 1 - 4 km, gồm ba khu vực lớn: Lũng Pô - Bát Xát; Bát Xát - Ngòi Bo (trung tâm với 38 khai trường); Ngòi Bo - Bảo Hà - Văn Bàn. Cuối năm 1956, 25.000 tấn quặng đầu tiên được khai thác, mở ra chương mới cho ngành khai khoáng Lào Cai.
Ngày 23/9/1958 trở thành mốc son không thể phai mờ trong lịch sử vùng mỏ. Trong chuyến thăm Lào Cai, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã trực tiếp đến thăm Mỏ Apatit Cam Đường, động viên cán bộ, công nhân Việt Nam và chuyên gia Liên Xô thi đua lao động sản xuất.
Ông Bùi Đức Hy, nguyên là công nhân kỹ thuật Mỏ Apatit Cam Đường, trú tại phường Cam Đường nhớ lại, sáng sớm 23/9/1958, anh em công nhân trong khai trường Mỏ Cóc nhận tin được đón Bác Hồ lên thăm, nên hớt hải chạy về sân vận động đón Bác.
Tại lễ đài ở sân vận động mỏ, khi nói chuyện với cán bộ, công nhân, Bác căn dặn: khai thác phải “nhiều, nhanh, tốt, rẻ”; công nhân phải xứng đáng là chủ nhà máy, biết quý trọng, giữ gìn máy móc, tài sản chung. Lời căn dặn giản dị mà sâu sắc ấy trở thành “kim chỉ nam” cho các thế hệ thợ mỏ. Từ đó, ngày 23/9 hằng năm được lấy làm Ngày truyền thống của Mỏ Apatit Lào Cai.
Từ sau khôi phục đến trước chiến tranh biên giới năm 1979, Mỏ Apatit Lào Cai đã khai thác hàng chục triệu tấn quặng, cung cấp nguyên liệu quan trọng cho các nhà máy phân bón lớn của đất nước như phân lân Văn Điển, Supe Lâm Thao, Đạm Hà Bắc…, đồng thời mang về nguồn ngoại tệ quý giá trong bối cảnh kinh tế còn nhiều khó khăn.
Cuộc chiến biên giới tháng 02/1979 đã khiến vùng mỏ chịu tổn thất nặng nề. Nhưng một lần nữa, tinh thần lao động quật cường của công nhân mỏ cùng sự hỗ trợ của các chuyên gia Liên Xô đã giúp Apatit Lào Cai nhanh chóng hồi sinh, vững vàng bước vào thời kỳ đổi mới.
Bước sang thiên niên kỷ mới, cùng với sự hình thành Khu công nghiệp Tằng Loỏng, Mỏ Apatit Lào Cai được đầu tư mạnh mẽ theo hướng khai thác gắn với chế biến sâu. Toàn tỉnh hiện xác định được 13 mỏ và điểm mỏ apatit, với tổng trữ lượng khoảng 2,1 tỷ tấn.
Các tổ hợp chế biến quặng với công suất 1,5 - 2 triệu tấn/năm; hệ thống thu hồi axit sunfuric; nhà máy tuyển quặng, nhà máy phốt pho vàng, NPK… đã đưa Lào Cai trở thành trung tâm công nghiệp hóa chất - phân bón lớn nhất cả nước.
Đặc biệt, Lào Cai hiện là địa phương duy nhất sản xuất được phốt pho tinh khiết 99,999% xuất khẩu sang Nhật Bản và Hoa Kỳ. Ngành công nghiệp khai thác - chế biến Apatit chiếm tỷ trọng lớn trong giá trị sản xuất công nghiệp toàn tỉnh, khẳng định vai trò “xương sống” của vùng mỏ Cam Đường đối với phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh.
Trò chuyện với chúng tôi, ông Nguyễn Văn Sơn - Phó Tổng Giám đốc Công ty TNHH MTV Apatit Việt Nam, chia sẻ: “Giai đoạn 2005 - 2015 là giai đoạn Công ty chuyển đổi sang mô hình công ty TNHH, nên đơn vị đã có sự phát triển vượt bậc với mức tăng trưởng bình quân chung 10 năm là trên 17%, cao nhất là năm 2008 với 29%. Nếu năm 2005, doanh thu đạt 377 tỷ đồng, thì năm 2015 đạt 3.947 tỷ đồng; tăng 10,4 lần. Thu nộp ngân sách năm 2005 đạt 8 tỷ đồng, năm 2015 đạt 395 tỷ đồng; tăng 49,3 lần. Lợi nhuận năm 2005 đạt 8 tỷ đồng, năm 2015 đạt 343 tỷ đồng; tăng 43 lần.
Trong 5 năm (2016 - 2020), công ty đã đạt được kết quả đáng ghi nhận, tổng lợi nhuận trước thuế cả nhiệm kỳ đạt 1.150 tỷ đồng, bình quân đạt 230 tỷ/năm, được xếp hạng trong Top 50 doanh nghiệp lớn nhất Việt Nam và xếp hạng trong Top 20 doanh nghiệp phát triển kinh tế xanh bền vững. Bước sang giai đoạn 2020 - 2025, Công ty TNHH MTV Apatit Việt Nam đạt tốc độ tăng trưởng trên 5%/năm; lợi nhuận bình quân đạt trên 100 tỷ đồng/năm; hoàn thành nộp ngân sách Nhà nước cả nhiệm kỳ trên 2.970 tỷ đồng (bình quân 594 tỷ đồng/năm).
Giai đoạn 2025 - 2030, dù đối mặt nhiều thách thức về tài nguyên, môi trường và thị trường, Công ty TNHH MTV Apatit Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng bền vững, đẩy mạnh nghiên cứu khoa học, ứng dụng công nghệ tuyển quặng mới, tận thu quặng đuôi thải, tiết kiệm tài nguyên, bảo vệ môi trường.
Xuân mới lại về trên vùng đất mỏ Cam Đường, trên những khai trường mới, tiếng máy khoan, máy xúc vẫn rộn rã suốt ngày đêm hòa cùng tiếng cười công nhân trong những ca làm sớm. Mỏ Apatit Cam Đường, từ ký ức gian lao đang bước tiếp hành trình mới - hành trình của phát triển bền vững, của niềm tin và khát vọng vươn lên cùng đất nước. Trong vận hội mới, vùng mỏ trăm năm tuổi vẫn đang bền bỉ chuyển mình - “đánh thức” những lớp quặng quý dưới lòng đất để góp phần tạo động lực quan trọng đưa Lào Cai trở thành cực tăng trưởng của khu vực miền núi phía Bắc là điểm sáng trong ngành công nghiệp luyện kim - hóa chất của Việt Nam và thế giới.
Trình bày: Hữu Huỳnh
