Người dân nơi đây vẫn thường kể cho nhau nghe về nguồn gốc tên gọi Si Ma Cai như cách chạm vào linh hồn của đất. Thuở xưa, vùng này có tên gọi là “Xín Mã Cái”, nghĩa là Chợ Ngựa Mới, buôn bán tứ xứ nói chệch dần thành Si Ma Cai. Đó là ký ức một thời, đàn ngựa thồ trập trùng đổ về phố cũ, rồi dần dịch chuyển ra ngã ba hướng về biên giới Việt - Trung, hình thành điểm giao thương tấp nập nơi hẻo lánh của tỉnh Lào Cai xưa.
Trong chiều sâu văn hóa của miền núi đá, Si Ma Cai còn mang nghĩa khác, vừa thơ mộng vừa huyền thoại: nơi xuất hiện con ngựa lạ. Huyền tích kể rằng, đó vốn là Rồng nhà trời đi kinh lý qua miền biên viễn, say đắm cảnh sắc mây ngàn núi đá mà hóa thành chiến mã cao lớn, phi thường. Sự xuất hiện của “ngựa thần” kéo con người tụ họp, lập phố, dựng chợ. Dù là Chợ Ngựa Mới của lịch sử hay Con Ngựa Lạ của huyền thoại, thì Si Ma Cai vẫn hiện lên như điểm hẹn của khát vọng, hội tụ sức mạnh và vẻ đẹp hoang sơ.
Từ huyền tích bước ra đời sống thực, Si Ma Cai hiện diện trong dòng chảy lịch sử với tư cách một miền phên giậu kiên cường. Vốn thuộc huyện Bắc Hà cũ, Si Ma Cai đã trải qua nhiều thăng trầm trong lịch sử hành chính. Thành lập huyện năm 1966, sau năm 1979 nhập lại về huyện Bắc Hà, đến năm 2000 tái lập huyện - mỗi lần thay đổi là một lần thử thách ý chí con người. Nhưng trong mọi biến động ấy, cái tên Si Ma Cai và khát vọng bám đất, giữ làng của đồng bào các dân tộc vẫn âm ỉ cháy như than hồng dưới tro bếp.
Bước ngoặt lớn mở ra vào ngày 26/4/2025, khi Hội đồng nhân dân tỉnh Lào Cai ban hành Nghị quyết 37/NQ-HĐND về sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã. Theo đó, các đơn vị hành chính của huyện Si Ma Cai được tổ chức lại, hình thành xã Si Ma Cai mới trên cơ sở hợp nhất thị trấn Si Ma Cai và các xã Sán Chải, Nàn Sán, Cán Cấu, Quan Hồ Thẩn. Với diện tích gần 109 km², dân số hơn 22.800 người, trong đó 95% là đồng bào dân tộc thiểu số, Si Ma Cai bước vào giai đoạn phát triển mới - dồn lực để bứt phá.
Lịch sử từng ghi dấu Si Ma Cai như một phên giậu thép trong cuộc chiến bảo vệ biên giới năm 1979. Giờ đây, tinh thần kiên cường ấy được chuyển hóa: chống nghèo nàn, lạc hậu, giữ vững từng tấc đất biên cương bằng sự no ấm và hạnh phúc của Nhân dân.
Thiên nhiên Si Ma Cai mang vẻ đẹp vừa dữ dội, vừa trữ tình. Dòng sông Chảy hợp nguồn với sông Xanh, chảy qua Si Ma Cai với sắc nước xanh đặc trưng của núi đá vôi. Đoạn sông qua Si Ma Cai được xem là kỳ vĩ nhất, đôi bờ núi đá dựng đứng, mây trời và nước quyện vào nhau, tạo không gian hoang sơ, hùng tráng.
Trên nền thiên nhiên ấy, văn hóa Si Ma Cai hiện lên bền bỉ. Tỷ lệ đồng bào dân tộc thiểu số chiếm tới 95% đã tạo nên một bảo tàng sống về phong tục, tín ngưỡng và tri thức bản địa. Sắc màu văn hóa hiện hữu trong đôi bàn tay khéo léo của phụ nữ dệt thổ cẩm, trong tiếng khèn gọi bạn của Lễ hội Gầu Tào, trong vó ngựa rộn ràng nơi chợ phiên Cán Cấu.
Si Ma Cai hôm nay hiện hữu vẻ đẹp của sự đổi thay. Đường liên xã đủ rộng để ô tô ngược xuôi, điện lưới quốc gia về tới các thôn bản xa nhất. Trường học, trạm y tế, nhà văn hóa từng bước được chuẩn hóa, làm nên diện mạo mới cho vùng cao biên giới. Trên những triền dốc chỉ quen với nương ngô, ruộng lúa, cây ăn quả nay được sản xuất theo hướng hàng hóa. Từ khung cửi truyền thống đến sản xuất hiện đại, từ chợ phiên vùng cao đến những buổi bán hàng trực tuyến, đưa sản phẩm Si Ma Cai đến cộng đồng người Mông trên khắp thế giới. Đó là những đổi thay âm thầm, bền bỉ, làm nền cho một cuộc chuyển mình mạnh mẽ của vùng đất mờ sương năm nào, dần trở thành điểm sáng nơi biên thùy.
Trong nhiệm kỳ mới, Si Ma Cai xác định khâu đột phá là đào tạo nghề và xây dựng công dân số - tầm nhìn táo bạo nhằm đưa người dân biên giới tiếp cận tri thức, công nghệ hiện đại, từng bước làm chủ thị trường lao động trong thời đại mới. Dự án xây dựng Cột cờ Si Ma Cai sắp được triển khai sẽ là biểu tượng thiêng liêng về chủ quyền, là điểm nhấn văn hóa - du lịch, nối dài hành trình khám phá vùng Đông Bắc của tỉnh Lào Cai.
Si Ma Cai hôm nay - nơi huyền tích ngựa thần đang nhường chỗ cho những kỳ tích của lòng dân và ý Đảng. Si Ma Cai không còn là vùng đất mờ sương của đói nghèo và cách trở. Nơi đây đã và đang bừng sáng - điểm sáng của niềm tin, bản sắc và tương lai hạnh phúc đang hiện hữu rất gần.
Trình bày: Thanh Ba
