Mùa xuân về trên những triền núi Tây Bắc bằng nhịp bước chậm rãi của mây và nắng. Khi sắc đào phai còn vương trên hiên nhà, tiếng khèn gọi bạn tình ngân lên giữa sương sớm, bản làng vùng cao như thức dậy sau giấc ngủ dài. Trong không khí thiêng liêng của những ngày đầu năm mới, Cát Cát nép mình dưới dãy Hoàng Liên hiện lên vừa thân quen, vừa mới mẻ, mang theo hơi thở của Tết cổ truyền hòa cùng nhịp sống du lịch đang chuyển mình mạnh mẽ.
Không chỉ là điểm đến của cảnh sắc và trải nghiệm, mùa xuân ở Cát Cát còn là mùa của những đổi thay âm thầm nhưng bền bỉ: đổi thay trong cách gìn giữ bản sắc, trong tư duy làm du lịch cộng đồng và trong khát vọng nâng niu giá trị văn hóa để phát triển bền vững. Giữa sắc xuân rộn ràng, câu chuyện về Cát Cát hôm nay vì thế không chỉ là câu chuyện của du khách, còn là hành trình của một bản làng đi tìm sự hài hòa giữa truyền thống và hiện đại.
Bản Cát Cát không phải là vùng đất giàu có về tài nguyên hay điều kiện vật chất. Từ thời Pháp thuộc, đời sống người Mông nơi đây vốn khốn khó nhưng họ có tính cần cù, tiết kiệm và tự lập. Trong gian khó đã tạo nên tính cách độc đáo: con người Cát Cát kiên cường, gắn bó với cộng đồng, biết trân trọng những gì mình có.
Từ năm 2004, khi khái niệm du lịch cộng đồng còn khá mới ở vùng cao, một dự án du lịch đã âm thầm được “gieo mầm” tại bản Cát Cát. Không xuất phát từ những toan tính lợi nhuận ngắn hạn, dự án ngay từ đầu đã xác định mục tiêu kép: tạo sinh kế bền vững cho người dân, đồng thời gìn giữ nguyên vẹn những giá trị văn hóa bản địa vốn được chắt chiu qua nhiều thế hệ, tạo việc làm, gia tăng nguồn thu, đóng góp cho ngân sách địa phương.
Ông Nguyễn Trung Kiên - Phó Giám đốc Công ty TNHH Một thành viên Du lịch Cát Cát chia sẻ: “Chúng tôi không đi theo cách làm du lịch thuần túy là xây nhà, mở dịch vụ, đón khách. Điều chúng tôi hướng tới là xây dựng một bản hạnh phúc, nơi người dân không bị đứng ngoài cuộc, mà trở thành chủ thể của quá trình phát triển; nơi du khách không chỉ đến tham quan, mà cùng sống, cùng trải nghiệm và cùng học cách trân trọng văn hóa bản địa”.
Từ những bước đi ban đầu đầy thận trọng, sau hơn 20 năm, mô hình du lịch cộng đồng tại Cát Cát đã hình thành diện mạo rõ nét. Đến nay, dự án thu hút khoảng 250 lao động, trong đó phần lớn là người bản địa, đại diện cho nhiều thế hệ trong bản, từ thanh niên, phụ nữ trung niên đến cả những cụ già. Chỉ có 8 người là cán bộ, chuyên gia đến từ nơi khác, giữ vai trò hỗ trợ kỹ thuật, quản lý; còn lại, toàn bộ hoạt động vận hành, dịch vụ, sản xuất và đón tiếp du khách đều do chính người Mông ở Cát Cát đảm nhiệm.
Ông Mã A Páo - Quản lý Khu du lịch Cát Cát cho biết: “Điều chúng tôi coi trọng nhất là sự tham gia thực chất của người dân. Ai có sức thì làm việc nặng, ai lớn tuổi thì tham gia các công việc vừa sức, như làm nghề thủ công, chăm hoa, hướng dẫn trải nghiệm cho khách. Không phân biệt tuổi tác, không ai đứng ngoài guồng quay phát triển”.
Theo ông, chính sự bao trùm ấy đã tạo nên sức sống đặc biệt cho du lịch Cát Cát, khi mỗi người dân đều cảm thấy mình có vai trò, có trách nhiệm và có quyền lợi gắn với sự phát triển chung.
Từ mô hình đó, Công ty TNHH Một thành viên Du lịch Cát Cát không chỉ tạo sinh kế ổn định cho người dân, mà còn khơi dậy và nuôi dưỡng niềm tự hào về quê hương, về bản sắc văn hóa vốn từng có lúc đứng trước nguy cơ mai một. Khi du lịch trở thành công việc gắn bó hằng ngày, người dân không còn xem những phong tục, tập quán, lối sống truyền thống là điều cũ kỹ, mà là “tài sản chung” cần được gìn giữ và truyền lại cho thế hệ sau. Du lịch vì thế không làm phai nhạt văn hóa, mà trở thành chất xúc tác để văn hóa bản địa được “đánh thức”, được kể lại bằng những câu chuyện đời thường, sống động trong từng nhịp sinh hoạt của bản.
Điều đặc biệt ở Cát Cát không chỉ nằm ở cảnh quan thiên nhiên hài hòa giữa núi rừng, ruộng nương và hoa cỏ, mà còn ở cách người dân gắn kết chặt chẽ với hoạt động du lịch. Với họ, du lịch không đơn thuần là kinh doanh hay dịch vụ, mà là cơ hội để cùng nhau bảo vệ đất, giữ gìn không gian sống và tạo dựng sinh kế bền vững. Trên diện tích khoảng 70 ha, Cát Cát không có những hàng rào khép kín hay ranh giới cứng nhắc, nhưng lại được bảo vệ bằng ý thức cộng đồng bền bỉ qua nhiều thế hệ. Mảnh đất ấy không thuộc về riêng ai, là nơi gửi gắm trách nhiệm chung của bản.
Mỗi buổi sớm ở Cát Cát, khi sương còn bảng lảng trên triền núi, người ta dễ bắt gặp hình ảnh: người lớn ra đồng, chăm hoa, làm vườn; các cụ già tỉ mẩn với những công việc vừa sức; trẻ nhỏ theo chân cha mẹ, học cách gieo trồng và tiếp xúc với du khách. Những nhịp lao động ấy diễn ra tự nhiên, không ồn ào, nhưng toát lên tinh thần gắn bó giữa con người với đất đai, giữa các thế hệ trong cùng một cộng đồng. Chính bức tranh đời sống bình dị ấy đã khiến du khách không chỉ đến để xem, mà còn ở lại để cảm nhận, để thấu hiểu và để yêu mến Cát Cát như chính ngôi nhà của mình.
Những sản phẩm thủ công, nông sản, hoa quả hay đồ lưu niệm tại Cát Cát đều mang dấu ấn của người dân địa phương. Khi du khách đến, họ không chỉ nhìn thấy cảnh đẹp mà còn cảm nhận được niềm tự hào, tình yêu thương, trách nhiệm với cộng đồng. Người già ở đây không chỉ là người chăm sóc con cháu, mà còn là động lực, nguồn cảm hứng cho thế hệ trẻ, giúp các em đi học, tham gia các hoạt động và tiếp tục giữ gìn bản sắc.
Ông Nguyễn Trung Kiên chia sẻ: “Có những bậc cao niên đã tham gia 10 - 20 năm trong dự án, họ là tấm gương cho con cháu, hướng dẫn cách chăm sóc hoa, quản lý đồng ruộng và giao tiếp với khách. Chính họ đã tạo niềm tin và sự hấp dẫn cho du khách”.
Du lịch tại Cát Cát không phải là sự xuất hiện thụ động của dịch vụ, mà là hành trình cùng người dân tạo dựng hạnh phúc chung. Niềm tin, lòng hiếu khách và tinh thần hợp tác giữa cộng đồng và du khách là “chìa khóa” khiến Cát Cát trở thành điểm đến đặc biệt, nơi du lịch gắn liền với trách nhiệm xã hội.
Cát Cát hôm nay là hình mẫu cho mô hình du lịch cộng đồng bền vững: vừa bảo tồn văn hóa, vừa tạo sinh kế cho người dân, mang lại hạnh phúc cho mọi người. Trong bối cảnh du lịch Tây Bắc đang phát triển mạnh mẽ, Cát Cát vẫn giữ được nhịp điệu riêng - nhịp điệu của đất, người và tình yêu với chính mảnh đất mình đang sống.
Trình bày: Thủy Thanh
