Ngay sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khẳng định nguyên tắc mang tính nền tảng: mọi công dân đủ 18 tuổi, không phân biệt dân tộc, giới tính hay hoàn cảnh, đều có quyền bầu cử và ứng cử. Tinh thần phổ thông đầu phiếu ấy đã mở ra kỷ nguyên mới, tạo niềm tin của Nhân dân đối với nền dân chủ ở Việt Nam.
Cuộc Tổng tuyển cử ngày 6/1/1946 - Cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội đầu tiên của nước Việt Nam là dấu mốc lịch sử quan trọng. Tuy nhiên, ở vùng Tây Bắc khi đó, điều kiện chiến tranh và tình hình an ninh còn phức tạp khiến không phải địa phương nào cũng có thể tổ chức bầu cử đồng loạt.
Theo tư liệu lưu trữ, khu vực Lào Cai cũ là 1 trong 4 tỉnh vùng Tây Bắc (Lào Cai, Hà Giang, Lai Châu, Sơn La) chưa thể tiến hành bầu cử do bị lực lượng phản động chiếm đóng. Trong khi đó, cử tri khu vực Yên Bái bầu được 2 đại biểu tham gia Quốc hội khóa I. Dẫu vậy, sự kiện này đã đánh dấu lần đầu tiên đồng bào các dân tộc vùng cao Lào Cai nhận thức rõ quyền công dân của mình. Phải đến Cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa II năm 1960, cử tri Lào Cai mới lần đầu tiên trực tiếp tham gia lựa chọn đại biểu Quốc hội. Đây được xem là bước ngoặt lớn trong đời sống chính trị địa phương.
Theo các tài liệu lịch sử, tỷ lệ cử tri Lào Cai đi bầu cử đại biểu Quốc hội khóa II nhiệm kỳ 1960 - 1964 đạt mức rất cao, có khu vực đạt 100%. Điều này phản ánh niềm tin đặc biệt của Nhân dân các dân tộc vào chính quyền cách mạng, dù khi đó giao thông cách trở, nhiều điểm bỏ phiếu tổ chức tại bản làng xa xôi, cán bộ đi bộ hàng ngày đường để vận động người dân tham gia.
Ông Giàng Sáy Sinh (95 tuổi), dân tộc Mông, cán bộ lão thành thuộc lực lượng công an hiện đang sống tại xã Púng Luông từng tham gia tổ chức bảo vệ các cuộc bầu cử trên địa bàn tỉnh nhớ lại:
Bà con đi từ sáng sớm, mặc trang phục truyền thống, với họ ngày bầu cử như ngày hội lớn. Nhiều cụ già không biết chữ nhưng vẫn nhờ cán bộ đọc tiểu sử từng người ứng cử đại biểu để đánh dấu và tự tay bỏ phiếu. Từ những cuộc bầu cử đầu tiên ấy, ý thức về quyền công dân dần hình thành bền vững trong cộng đồng các dân tộc Mông, Dao, Tày, Giáy, Hà Nhì… nơi biên cương Tổ quốc.
Sau khi đất nước thống nhất, Cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa VI diễn ra ngày 25/4/1976 trở thành sự kiện chính trị đặc biệt. Hơn 23 triệu cử tri cả nước tham gia bỏ phiếu để bầu đại biểu Quốc hội của nước Việt Nam thống nhất, đây là thời kỳ mà quyền công dân không chỉ gắn với xây dựng chính quyền mà còn mang ý nghĩa hàn gắn đất nước sau chiến tranh.
Ở tỉnh vùng cao biên giới Hoàng Liên Sơn, sau 4 tháng được thành lập từ 3 tỉnh Yên Bái - Lào Cai - Nghĩa Lộ, nhưng Đảng bộ, chính quyền, Mặt trận Tổ quốc đã vượt mọi khó khăn thành lập đủ các điểm bỏ phiếu từ trung tâm tỉnh lỵ tại thị xã Lào Cai đến các xã, nông trường, đơn vị bộ đội và đã bầu thành công 7 đại biểu Quốc hội.
Ông Nguyễn Thanh Vân, nguyên Giám đốc Đài Phát thanh và Truyền hình tỉnh Hoàng Liên Sơn, chia sẻ: Cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa VI diễn ra trong điều kiện kinh tế - xã hội của tỉnh khó khăn đủ bề, nhưng các cấp, các ngành vẫn thực hiện đầy đủ quy định của Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu HĐND để đảm bảo quyền của cử tri. Đặc biệt, công tác tuyên truyền được thực hiện bài bản, sâu rộng và đa dạng bằng nhiều hình thức từ loa tay, tờ áp phích, hệ thống truyền thanh cơ sở… để vận động người dân đi bầu cử. Ở các xã vùng dân tộc thiểu số của huyện vùng cao như Mù Cang Chải, Si Ma Cai hay Mường Khương… đã lập danh sách cử tri và tuyên truyền bằng song ngữ để đồng bào dân tộc dễ tiếp cận. Vì vậy, cuộc bầu cử thành công tốt đẹp.
Năm 1991, tỉnh Hoàng Liên Sơn được chia tách thành 2 tỉnh Yên Bái và Lào Cai, mở ra giai đoạn mới để các xã vùng cao, vùng dân tộc thiểu số, vùng biên giới được quan tâm đầu tư và hỗ trợ phát triển. Các cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu HĐND các cấp từ đó trở đi được tổ chức ngày càng bài bản, chuyên nghiệp hơn.
Các kỳ bầu cử ở Lào Cai không còn đơn thuần là sự kiện chính trị mang tính nghi thức. Công tác chuẩn bị được triển khai đồng bộ từ cơ sở, bảo đảm mọi công dân đủ điều kiện đều được tham gia.
Đồng chí Hà Đức Minh - Phó Chủ tịch Thường trực Ủy ban MTTQ Việt Nam tỉnh Lào Cai, đại biểu Quốc hội khóa XV, chia sẻ: “Sự thay đổi lớn nhất chính là nhận thức của người dân. Trước đây, người dân đi bầu cử vì vận động, còn bây giờ vì họ hiểu quyền lợi của mình. Trước ngày bầu cử, Ủy ban MTTQ Việt Nam tỉnh đều hướng dẫn các địa phương tổ chức cho người ứng cử đối thoại trực tiếp với người dân để trình bày chương trình hành động sau khi trúng cử để cử tri cân nhắc lựa chọn người đại diện cho quyền lợi của mình. Những đổi thay trong nhận thức của người dân Lào Cai qua các kỳ bầu cử Quốc hội về quyền công dân đã chuyển từ nhận thức sang hành động thực chất.
Nhìn lại chặng đường 80 năm kể từ ngày Tổng Tuyển cử đầu tiên của đất nước và lịch sử bầu cử ở Lào Cai cho thấy một tiến trình đặc biệt, từ nơi chưa thể tổ chức bầu cử vì chiến tranh, đến địa phương có tỷ lệ cử tri tham gia cao. Lá phiếu với người dân vùng cao Lào Cai hôm nay không còn là điều xa lạ, đã trở thành công cụ để người dân lựa chọn người đại diện và góp phần quyết định những vấn đề quan trọng của đất nước, của địa phương. Điều đáng tự hào nhất không phải là tổ chức bao nhiêu kỳ bầu cử, mà người dân tin rằng lá phiếu của họ có giá trị.
Ông Sùng A Lềnh - Phó Trưởng Đoàn đại biểu Quốc hội chuyên trách phụ trách Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh khóa XV, khẳng định: “Cùng với sự trưởng thành của Quốc hội, hoạt động của đại biểu dân cử tại Lào Cai ngày càng đi sâu vào đời sống dân sinh. Qua các kỳ bầu cử, tỉnh đã có 138 lượt đại biểu Quốc hội được cử tri tin tưởng bầu chọn. Các đại biểu Quốc hội của tỉnh trên từng cương vị công tác khác nhau, đã đóng góp trí tuệ, tâm huyết, trách nhiệm của mình cho hoạt động của Quốc hội. Không ít đại biểu Quốc hội của tỉnh giữ các vị trí quan trọng ở Trung ương, song vẫn duy trì mối liên hệ chặt chẽ với địa phương. Sự gần gũi ấy giúp tiếng nói của cử tri miền núi không bị “xa” nghị trường. Những con đường mới mở, những trường học nơi bản cao, hay những chính sách phát triển vùng dân tộc thiểu số đều bắt đầu từ các quyết định được hình thành qua lá phiếu của cử tri”.
Từ Yên Bái năm 1946, Hoàng Liên Sơn thời kỳ đất nước thống nhất đến Lào Cai hôm nay, lịch sử các cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội là minh chứng sinh động cho quá trình hiện thực hóa quyền công dân trong điều kiện đặc thù của tỉnh biên giới và hành trình ấy vẫn đang tiếp tục được phát huy trong kỳ bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI tới đây. Khi mỗi cử tri hiểu rõ quyền của mình, khi mỗi cuộc bầu cử trở thành ngày hội thực sự của dân, thì dân chủ không còn là khái niệm trừu tượng, mà hiện hữu trong từng bản làng, từng người dân.
