Những năm qua, công tác dân số trên địa bàn tỉnh từng bước chuyển từ kế hoạch hóa gia đình sang dân số và phát triển, lấy nâng cao chất lượng dân số làm mục tiêu xuyên suốt. Trong đó, thanh niên được xác định là nhóm đối tượng ưu tiên thông qua các hoạt động truyền thông, tư vấn sức khỏe sinh sản, sức khỏe tình dục, khám sức khỏe trước kết hôn và chuẩn bị làm cha mẹ an toàn.
Ngành y tế đã phối hợp chặt chẽ với các ngành, địa phương mở rộng hoạt động tư vấn, khám sức khỏe trước kết hôn tại trường học, cơ sở y tế và cộng đồng, đặc biệt ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Đến nay, 100% xã, phường trên địa bàn tỉnh đã triển khai tư vấn, khám sức khỏe trước kết hôn. Trong 6 tháng đầu năm 2026, các cặp nam, nữ thanh niên được tư vấn, khám sức khỏe trước khi kết hôn đạt 44,6%. Thông qua hoạt động này, nhiều trường hợp được phát hiện sớm nguy cơ mắc các bệnh di truyền, bệnh truyền nhiễm, các vấn đề về sức khỏe sinh sản để được tư vấn, điều trị và can thiệp kịp thời, góp phần giảm nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe của các cặp vợ chồng và thế hệ tương lai.
Đặc biệt tại khu vực vùng cao - nơi điều kiện đi lại còn nhiều khó khăn, đồng bào dân tộc thiểu số chiếm tỷ lệ lớn và vẫn còn tồn tại tình trạng tảo hôn, kết hôn sớm, công tác tư vấn, khám sức khỏe tiền hôn nhân đang được ngành y tế địa phương quan tâm triển khai. Tại trạm y tế các xã vùng cao, các cặp nam, nữ chuẩn bị kết hôn cũng đã quan tâm vấn đề tư vấn chăm sóc sức khỏe trước hôn nhân, sức khỏe sinh sản, kế hoạch hóa gia đình, chế độ dinh dưỡng, lối sống lành mạnh. Họ được hướng dẫn thực hiện các xét nghiệm cần thiết như công thức máu, đường huyết, viêm gan B, HIV và tầm soát bệnh tan máu bẩm sinh (Thalassemia). Việc phát hiện sớm các yếu tố nguy cơ giúp các cặp đôi bảo vệ sức khỏe, chuẩn bị tốt cho cuộc sống hôn nhân và sinh ra những em bé khỏe mạnh, góp phần nâng cao chất lượng dân số.
Việc triển khai đồng bộ các giải pháp truyền thông, tư vấn và can thiệp tại các địa bàn có nguy cơ cao đã mang lại những chuyển biến tích cực. Phụ nữ sinh con dưới 18 tuổi giảm từ trên 7% năm 2025 xuống 5,88% trong 6 tháng đầu năm 2026. Đây là tín hiệu tích cực, góp phần nâng cao chất lượng dân số và tạo nền tảng xây dựng nguồn nhân lực khỏe mạnh cho Lào Cai.
Hiện nay, công tác dân số trên địa bàn tỉnh vẫn còn nhiều khó khăn, thách thức. Theo Quyết định số 2753/QĐ-UBND ngày 31/12/2025 của UBND tỉnh Lào Cai, toàn tỉnh hiện có 99 xã, phường, trong đó 95 xã, phường thuộc vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, 47 xã thuộc khu vực III. Điều kiện kinh tế - xã hội còn nhiều khó khăn, địa hình chia cắt, dân cư phân tán đã ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận các dịch vụ dân số và chăm sóc sức khỏe. Một số tập quán như tảo hôn, sinh con sớm vẫn tồn tại; tỷ lệ sinh con tại nhà ở một số địa bàn còn cao; việc tiếp cận dịch vụ chăm sóc sức khỏe sinh sản, sàng lọc trước sinh, sàng lọc sơ sinh và khám sức khỏe trước hôn nhân giữa các vùng chưa đồng đều.
Trong 6 tháng đầu năm 2026, toàn tỉnh vẫn ghi nhận 565 phụ nữ dưới 18 tuổi sinh con, chiếm 5,88% tổng số phụ nữ sinh con. Tỷ số giới tính khi sinh năm 2025 ở mức 112 bé trai/100 bé gái, cho thấy tình trạng mất cân bằng giới tính khi sinh vẫn cần được quan tâm giải quyết. Những tồn tại này xuất phát từ nhiều nguyên nhân như điều kiện kinh tế còn khó khăn, nhận thức của một bộ phận người dân còn hạn chế, trong khi nguồn nhân lực và cơ sở vật chất y tế tại một số địa bàn vùng sâu, vùng xa chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu chăm sóc sức khỏe của người dân.
Bà Trương Thị Thanh Vân - Trưởng phòng Dân số - Trẻ em, Sở Y tế tỉnh cho biết: “Thời gian tới, ngành y tế tiếp tục triển khai đồng bộ các giải pháp theo Chiến lược Dân số Việt Nam đến năm 2030 và các chương trình, đề án của tỉnh. Trọng tâm là ưu tiên đầu tư cho vùng khó khăn, vùng đồng bào dân tộc thiểu số; nâng cao chất lượng dịch vụ dân số và chăm sóc sức khỏe sinh sản ngay từ tuyến cơ sở; mở rộng tư vấn, khám sức khỏe trước hôn nhân, sàng lọc trước sinh, sàng lọc sơ sinh; đồng thời đổi mới nội dung, hình thức truyền thông phù hợp với từng nhóm đối tượng và từng dân tộc. Cùng với đó, tiếp tục phát huy vai trò của y tế thôn, bản, cộng tác viên dân số và người có uy tín trong cộng đồng nhằm từng bước thu hẹp khoảng cách về chất lượng dân số giữa vùng cao và vùng thấp”.
Hưởng ứng Ngày Dân số Thế giới năm 2026 với chủ đề “Chung tay hiện thực hóa khát vọng của thanh niên cho một tương lai tươi sáng”, ngành y tế tỉnh triển khai nhiều hoạt động truyền thông và cung cấp dịch vụ hướng đến thanh niên và cộng đồng. Nội dung tập trung tuyên truyền Luật Dân số năm 2025; tư vấn, khám sức khỏe trước kết hôn; chăm sóc sức khỏe sinh sản vị thành niên, thanh niên; phòng tránh mang thai ngoài ý muốn; phòng, chống tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống; giảm tình trạng phụ nữ dưới 18 tuổi sinh con; giảm mất cân bằng giới tính khi sinh và nâng cao chất lượng dân số. Các cơ sở y tế phối hợp với ngành giáo dục, Đoàn Thanh niên và chính quyền địa phương tổ chức các hoạt động tư vấn, khám sức khỏe sinh sản tại bệnh viện, trường học và cộng đồng, đồng thời huy động sự tham gia của các tổ chức chính trị - xã hội và người có uy tín trong công tác truyền thông, vận động thay đổi hành vi.
Theo bà Trương Thị Thanh Vân - Trưởng phòng Dân số - Trẻ em, Sở Y tế tỉnh, đầu tư cho chất lượng dân số hôm nay chính là đầu tư cho nguồn nhân lực và sự phát triển bền vững trong tương lai. Chất lượng dân số không chỉ được đánh giá qua quy mô dân số mà còn thể hiện ở sức khỏe, thể lực, trí lực, trình độ học vấn và chất lượng nguồn nhân lực. Đối với Lào Cai, việc nâng cao chất lượng dân số càng có ý nghĩa khi địa phương đang tập trung giải quyết những vấn đề đặc thù như tảo hôn, sinh con ở tuổi vị thành niên và mất cân bằng giới tính khi sinh.
Mỗi bạn trẻ chủ động trang bị kiến thức về sức khỏe sinh sản, thực hiện khám sức khỏe trước kết hôn, xây dựng lối sống lành mạnh, nói không với tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống và mang thai khi chưa đủ tuổi sẽ góp phần xây dựng những gia đình khỏe mạnh, hạnh phúc. Đó cũng chính là nền tảng để Lào Cai từng bước nâng cao chất lượng dân số, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, đáp ứng yêu cầu phát triển nhanh và bền vững trong giai đoạn mới.
