Sau thắng lợi của cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, đất nước thống nhất, ngày 27/12/1975, tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa V ban hành Nghị quyết hợp nhất ba tỉnh Lào Cai, Yên Bái và Nghĩa Lộ thành tỉnh Hoàng Liên Sơn, trung tâm tỉnh lỵ đặt tại thị xã Lào Cai. Ngày 16/2/1976 (tức 17/1 âm lịch), tỉnh Hoàng Liên Sơn chính thức đi vào hoạt động.
Đầu Xuân Bính Thìn năm ấy, các cơ quan tỉnh hoàn tất công tác di chuyển, tập kết, đón Tết đầu tiên tại thị xã Lào Cai - vùng đất có bề dày lịch sử hình thành và phát triển, từ phố Lão Nhai “trên bến dưới thuyền”, đến thủ phủ Đạo quan binh số 4 Laokay (1905), trung tâm tỉnh dân sự Laokay (1907). Sau ngày giải phóng cuối năm 1950, Lào Cai trở thành cửa ngõ quốc tế quan trọng, tiếp nhận viện trợ xây dựng miền Bắc xã hội chủ nghĩa, hậu phương lớn của cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước.
Trước tình hình mới của khu vực và yêu cầu bảo vệ biên giới, Tỉnh ủy Hoàng Liên Sơn quyết định chuyển trung tâm tỉnh lỵ về thị xã Yên Bái. Xuân Mậu Ngọ 1978, các cơ quan tỉnh cơ bản hoàn tất việc chuyển địa điểm, đưa Hoàng Liên Sơn bước vào giai đoạn vừa sản xuất, vừa sẵn sàng chiến đấu, bảo vệ vững chắc chủ quyền lãnh thổ.
Nhớ lại khí thế những ngày đầu, ông Lê Huy Hợp, nguyên Trưởng ban Tuyên giáo Tỉnh ủy Hoàng Liên Sơn, cho biết: Việc hợp nhất ba tỉnh Lào Cai - Yên Bái - Nghĩa Lộ nhằm tạo sức mạnh tổng hợp để phát triển kinh tế, củng cố quốc phòng - an ninh khu vực biên giới phía Bắc đã nhận được sự đồng thuận cao. Ngay sau khi thành lập, Đảng bộ và Nhân dân tỉnh thực hiện đồng thời hai nhiệm vụ chiến lược: phát triển kinh tế và xây dựng phòng tuyến biên giới vững mạnh, trong đó ưu tiên xây dựng Pháo đài biên giới tại 8 huyện, thị xã phía Bắc; 12 huyện, thị xã phía sau vừa đổi mới sản xuất, vừa làm hậu cứ vững chắc cho tuyến trước.
Bà Giàng Thị Phù, nguyên Phó Chủ tịch UBND tỉnh Hoàng Liên Sơn giai đoạn 1980 - 1985, nhớ lại: Dù còn nhiều khó khăn trong điều kiện cơ chế bao cấp, cán bộ, đảng viên đều đồng lòng ủng hộ chủ trương hợp nhất vì tin tưởng vào vị thế và không gian phát triển của tỉnh mới. Là cán bộ nữ, người dân tộc Phù Lá, xã Tả Gia Khâu, huyện Mường Khương (cũ), được Đảng và Nhà nước đào tạo, trưởng thành từ phong trào phụ nữ đến đảm nhiệm cương vị lãnh đạo tỉnh, bà luôn trăn trở trước những khó khăn của đồng bào vùng cao, vùng biên giới, thường xuyên đi cơ sở nắm tình hình đời sống, sản xuất để chỉ đạo tháo gỡ và tham mưu các giải pháp phát triển kinh tế - xã hội, giữ vững quốc phòng - an ninh.
“Hai năm sau hợp nhất, các huyện, thị xã tuyến đầu triển khai xây dựng Pháo đài biên giới. Mỗi chuyến công tác là một hành trình gian nan, hàng trăm ki-lô-mét bằng ô tô, ngựa thồ và đi bộ. Khó khăn, gian khổ nhưng tôi luôn lạc quan, tin tưởng vào đường lối đổi mới của Đảng”, bà Giàng Thị Phù chia sẻ.
Trong 15 năm sau hợp nhất, quân và dân Hoàng Liên Sơn đã kiên cường vượt qua thử thách, củng cố hợp tác xã, nông - lâm trường theo khoán 100, khoán 10; thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp, đổi mới quản lý các cơ sở sản xuất quốc doanh. Đặc biệt, tỉnh đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ chiến đấu bảo vệ biên giới trong chiến sự tháng 2/1979 và xây dựng Pháo đài biên giới tại 8 huyện, thị xã phía Bắc, tạo nền tảng để 12 huyện, thị xã phía Nam tập trung thực hiện hiệu quả công cuộc đổi mới.
Trước yêu cầu phát triển mới, nhằm phát huy tiềm năng, thế mạnh từng vùng và khắc phục hạn chế của cơ chế kế hoạch hóa tập trung, thực hiện chỉ đạo của Trung ương, ngày 12/8/1991, tại Kỳ họp thứ 9, Quốc hội khóa VIII ban hành Nghị quyết chia tách tỉnh Hoàng Liên Sơn thành hai tỉnh Lào Cai và Yên Bái.
Sau 34 năm, trên dải đất hai bên sông Hồng, Lào Cai và Yên Bái cùng thi đua đổi mới, chuyển dịch cơ cấu kinh tế, hình thành các vùng sản xuất nông - lâm nghiệp, công nghiệp, khu kinh tế cửa khẩu, từng bước kiến tạo diện mạo phát triển mới cho khu vực miền núi phía Bắc. Hai đô thị tỉnh lỵ Lào Cai và Yên Bái được quy hoạch, xây dựng khang trang, hiện đại, với 13 cây cầu nối đôi bờ sông Hồng, mở rộng không gian đô thị và hạ tầng kinh tế - xã hội.
Giai đoạn 1991 - 2024 ghi dấu những con số tăng trưởng ấn tượng. Năm 2024, tỉnh Yên Bái đạt tốc độ tăng trưởng kinh tế 7,91%, xếp thứ 7/14 tỉnh vùng Trung du và miền núi phía Bắc; khu vực công nghiệp - xây dựng tăng 10,17%; dịch vụ tăng 8,94%, đứng thứ 6 cả nước. Tỉnh Lào Cai thu ngân sách gần 13.000 tỷ đồng, gấp 360 lần so với năm 1991; quy mô nền kinh tế đạt trên 78.000 tỷ đồng; kinh tế cửa khẩu đạt trên 5 tỷ USD, giữ vai trò cầu nối quan trọng giữa Việt Nam và tỉnh Vân Nam (Trung Quốc). Từ 1 trong 6 tỉnh nghèo nhất cả nước năm 1991, Lào Cai đã vươn lên nhóm tỉnh phát triển hàng đầu vùng Trung du và miền núi Bắc Bộ.
Nhìn lại Xuân Mậu Ngọ 1978, khi các cơ quan tỉnh Hoàng Liên Sơn tập kết tại thị xã Yên Bái, trung tâm tỉnh lỵ mới còn trở ngại khó khăn. Sau chiến tranh, hầu hết cơ sở hạ tầng bị tàn phá. Thế hệ cán bộ, viên chức khi ấy vừa thực hiện nhiệm vụ, vừa xây dựng khu tập kết, ổn định đời sống. Chỉ trong thời gian ngắn, nhiều khu hành chính, dân cư mới được hình thành: Khu Tỉnh ủy, UBND tỉnh; chợ km5 Yên Thịnh; khu các ban Đảng, đoàn thể, Báo Hoàng Liên Sơn; khu Hào Gia, Trường Đảng; khu bách hóa Nam Cường; Ga Yên Bái... tạo nền tảng cho sự phát triển lâu dài sau này.
Bước vào kỷ nguyên mới, theo chủ trương của Đảng và Nhà nước trong thực hiện chính quyền địa phương hai cấp, từ ngày 1/7/2025, tỉnh Lào Cai và Yên Bái hợp nhất thành tỉnh Lào Cai mới theo Nghị quyết số 202/2025/QH15 của Quốc hội. Một lần nữa phường Yên Bái (trung tâm thành phố Yên Bái cũ) lại giữ vai trò lịch sử - Trung tâm hành chính của tỉnh.
Sau hợp nhất, tỉnh Lào Cai mới có 99 đơn vị hành chính cấp xã (10 phường, 89 xã); diện tích tự nhiên 13.256,92 km2, quy mô dân số 1.778.785 người. Mục tiêu lớn đặt ra khi hợp nhất 2 tỉnh là xây dựng Lào Cai thành vùng động lực kinh tế, cửa ngõ giao thương quốc tế, phát triển “xanh, bản sắc, hài hoà, hạnh phúc”, thành điểm sáng của khu vực miền núi Tây Bắc với cấu trúc không gian phát triển “Một trục động lực - Hai cánh phát triển - Ba vùng kinh tế - Bốn trụ cột”.
Đón Xuân Bính Ngọ 2026, nhìn lại năm đầu vận hành tỉnh mới, cán bộ, đảng viên và Nhân dân phấn khởi, tự hào trước những kết quả đạt được: tốc độ tăng GRDP đạt khoảng 8,5%, đứng thứ 2/9 tỉnh vùng Trung du và miền núi Bắc Bộ, thứ 17/34 tỉnh, thành phố trong cả nước; thu ngân sách nhà nước đạt trên 21.689 tỷ đồng, gấp 1,55 lần dự toán Trung ương giao.
Những kết quả bước đầu cho thấy mô hình chính quyền địa phương hai cấp đang phát huy hiệu quả; năng lực lãnh đạo, chỉ đạo, điều hành của cấp ủy, chính quyền các cấp tiếp tục được nâng lên. Đây là cơ sở để tỉnh Lào Cai tập trung thực hiện đồng bộ các nhiệm vụ chiến lược, xây dựng kết cấu hạ tầng đồng bộ, nâng cao chất lượng tăng trưởng, bảo đảm quốc phòng - an ninh và an sinh xã hội.
Nửa thế kỷ từ Hoàng Liên Sơn đến Lào Cai mới là hành trình của đổi mới, kế thừa và phát triển. Trước yêu cầu của kỷ nguyên mới, Đảng bộ, chính quyền và Nhân dân các dân tộc tỉnh Lào Cai mới sẽ tiếp tục phát huy truyền thống đoàn kết, tinh thần tự lực, tự cường, khơi dậy khát vọng vươn lên, quyết tâm xây dựng Lào Cai trở thành vùng động lực kinh tế, trung tâm giao thương kinh tế quốc tế, điểm sáng phát triển bền vững của Tây Bắc, xứng đáng với niềm tin của Trung ương và kỳ vọng của Nhân dân cả nước.
Trình bày: Hữu Huỳnh
