Ở vùng cao biên giới, con đường đến với tri thức của nhiều học sinh gặp trở ngại bởi điều kiện địa lý, thời tiết, điều kiện sinh hoạt và hoàn cảnh gia đình. Từ trăn trở ấy, chủ trương xây dựng trường phổ thông nội trú liên cấp tại các xã biên giới được triển khai với mục tiêu tạo điều kiện học tập ổn định hơn cho trẻ em. Tại Lào Cai, những ngôi trường mới đang mở ra cơ hội để học sinh vùng cao có thêm cơ hội tiếp cận tri thức..
Gần 10 km từ thôn Séo Phìn Chư, xã Y Tý đến trường từng là quãng đường đi học của Sùng Thị Cá. Với cô học trò dân tộc Mông, quãng đường ấy là một phần của việc đến lớp. Ngày thời tiết thuận lợi, Cá đi học bình thường; gặp mưa gió, trời giá lạnh, việc đến trường khó khăn hơn, có hôm em phải nghỉ học. Nhà thuộc diện hộ nghèo, trong các chị em, Cá là người được cha mẹ cố gắng tạo điều kiện tiếp tục đi học.
Câu chuyện của Cá cũng là cái khó ở nhiều địa bàn vùng cao, biên giới. Trở ngại về địa hình, thời tiết đã ảnh hưởng không nhỏ tới tỷ lệ chuyên cần. Có thời điểm, học sinh đi học ở một số xã vùng cao biên giới chỉ đạt khoảng 60 - 70%. Nhiều năm qua, giữ học sinh đi học đều vẫn là vấn đề quan tâm của nhà trường và mỗi gia đình nơi đây.
Con học lớp 6, nhà xa trường, anh Lùng Văn Cương ở thôn Pạc Trà, xã Mường Khương không yên tâm để con tự đi nên ngày nào cũng đưa con đến lớp rồi đón về. Hai lượt đi - về khiến công việc của gia đình phải thu xếp theo giờ học của con, ảnh hưởng không nhỏ tới thời gian lao động, sản xuất.
Ở xã A Mú Sung, chị Vàng Lở Mẩy từng có băn khoăn tương tự khi 3 con cùng tuổi đến trường. Nhà cách trường gần 8 km. Buổi trưa, các cháu được bố trí ăn, nghỉ, nhưng sáng đi, chiều về vẫn là quãng đường gia đình phải tính mỗi ngày.
Vượt được quãng đường từ bản đến trường, khó khăn với học sinh vùng cao biên giới vẫn chưa hết.
Nhiều năm công tác tại Y Tý, cô giáo Vương Thị Hà đã chứng kiến từng bước sự thay đổi về điều kiện dạy và học nơi đây. Trường, lớp ngày càng được quan tâm đầu tư, đời sống giáo viên, học sinh được chăm lo tốt hơn.
Theo cô giáo Hà, cơ sở vật chất tại một số trường cũng chưa theo kịp yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học. Chương trình giáo dục phổ thông năm 2018 đòi hỏi tăng thực hành, trải nghiệm, phát huy tính chủ động của học sinh, trong khi phòng học, thiết bị và điều kiện tổ chức các hoạt động còn hạn chế. Cùng học một chương trình, cùng yêu cầu về kiến thức, kỹ năng, học sinh vùng cao biên giới vẫn chịu thiệt thòi về điều kiện học tập so với khu vực thuận lợi.
Điều cô Hà trăn trở cũng là vấn đề cấp ủy, chính quyền các xã biên giới tháo gỡ. Nhiều năm qua, cấp ủy, chính quyền xã A Mú Sung đã dành nguồn lực, lồng ghép các chương trình, chính sách để chăm lo cho giáo dục, nhất là con em đồng bào dân tộc thiểu số. Tuy nhiên, nguồn lực của địa phương còn hạn chế, trong khi cái khó hiện diện, từ đường đến trường, chỗ ăn, ở của học sinh đến nhà công vụ giáo viên, phòng học và thiết bị dạy học.
Theo đồng chí Trần Quốc Định - Bí thư Đảng ủy xã A Mú Sung, địa bàn rộng, dân cư phân tán, nhiều học sinh ở xa trường, giáo viên còn khó khăn về nhà công vụ... ảnh hưởng đến sức khỏe học sinh và duy trì tỷ lệ chuyên cần.
Điều kiện học tập còn hạn chế đồng nghĩa trẻ em vùng cao, biên giới chịu thiệt thòi ngay từ cơ hội tiếp cận tri thức. Việc học không được duy trì tốt cũng khiến việc học lên cao, học nghề sau này khó khăn hơn. Với một xã biên giới, chăm lo cho việc học của trẻ em hôm nay cũng là chuẩn bị nguồn nhân lực cho quê hương mai sau.
Những khó khăn của giáo dục khu vực biên giới, vùng cao, vùng đồng bào dân tộc thiểu số đặt ra yêu cầu cần có giải pháp đầu tư căn cơ, đồng bộ hơn cho giáo dục các xã biên giới.
Ngày 18/7/2025, Bộ Chính trị ban hành Thông báo kết luận 81-TB/TW về chủ trương đầu tư xây dựng trường học cho các xã biên giới. Bộ Chính trị thống nhất chủ trương đầu tư trường phổ thông nội trú liên cấp tiểu học và trung học cơ sở tại 248 xã biên giới đất liền; trước mắt đầu tư hoàn thành xây mới hoặc cải tạo 100 trường.
Điểm đáng chú ý là chủ trương đặt việc xây trường trong yêu cầu rộng hơn về nâng cao dân trí, chất lượng nhân lực, tạo nguồn cán bộ người dân tộc thiểu số, người địa phương, nâng cao đời sống đồng bào và củng cố quốc phòng - an ninh.
Ngày 22/8/2025, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết 71-NQ/TW về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, tiếp tục khẳng định giáo dục, đào tạo là quốc sách hàng đầu và đặt yêu cầu bảo đảm cơ hội học tập công bằng cho người dân.
Tháng 6/2026, khi làm việc về chuẩn bị năm học 2026 - 2027 và thực hiện Nghị quyết 71-NQ/TW, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tiếp tục đặt hệ thống trường phổ thông nội trú liên cấp các xã biên giới trong mối quan hệ giữa giáo dục, an sinh xã hội với quốc phòng - an ninh, đồng thời yêu cầu không để học sinh vì hoàn cảnh khó khăn mà không được đến trường.
Gần 1.480 tỷ đồng được Lào Cai đầu tư cho 9 trường phổ thông nội trú liên cấp cho thấy quy mô nguồn lực dành cho giáo dục vùng biên. Quan trọng hơn là tạo điều kiện để học sinh ở các địa bàn khó khăn được học tập, ăn, ở ổn định, từng bước thu hẹp khoảng cách về điều kiện giáo dục giữa vùng cao, biên giới với khu vực thuận lợi.
