Tại đây, những vũ khí nhuốm màu thời gian là những “vật chứng thép” kể lại thời kỳ kháng chiến gian khổ nhưng đầy oanh liệt. Điểm nhấn mạnh mẽ nhất về ý chí tiến công chính là bộ sưu tập vũ khí từ trận đánh vào cứ điểm Pú Trạng ngày 17/10/1952, từ những họng sơn pháo 75mm và súng cối 60mm với khả năng công phá các công sự kiên cố, cho đến khẩu đại liên Browning đã yểm trợ cho bộ binh xung phong tiêu diệt đồn giặc.
Bên cạnh súng đạn và hỏa lực, nơi đây còn trưng bày nhiều hiện vật trong sinh hoạt đời thường. Song, chính những đồ vật bình dị ấy lại chứa đựng sức mạnh của “thế trận lòng dân”. Chiếc chum gạo của ông Nguyễn Văn Mùi là tấm lòng của hậu phương gửi gắm niềm tin vào kháng chiến. Tại xã Hưng Khánh, Nhân dân dùng những chiếc cuốc chim thô sơ để đào hầm cất giấu lương thực ngay dưới mũi súng kẻ thù khi chúng tràn từ Nghĩa Lộ ra vùng lân cận. Đó là chiếc ấm đồng của một gia đình đun nước cho cán bộ hoạt động bí mật ngay trong vùng hậu địch, là chiếc chăn sui của tổ du kích xã Hưng Khánh cùng nhau đắp trong đêm rét bảo vệ xóm làng hay chiếc túi của đồng bào tặng chiến sĩ, chiếc xà cột đựng tài liệu bí mật. Mỗi hiện vật là một minh chứng cho thấy, khi quân - dân đồng lòng, không thế lực nào có thể khuất phục được.
Bước vào giai đoạn quyết liệt, tinh thần hậu phương bùng nổ mạnh mẽ hơn bao giờ hết trên những “tuyến lửa” huyết mạch. Trọng điểm là tuyến đường lịch sử 13A (nối Phà Hiên - Âu Lâu - Ba Khe - Lũng Lô - Sơn La). Tại không gian trưng bày, những kỷ vật bình dị nay trở thành chứng nhân cho thời đại anh hùng. Đó là chiếc xẻng bạt núi của ông Hà Văn Đoạn trên đèo Lũng Lô hiểm trở, hay cây đèn bão của Ban Chỉ huy công trường đường 13A từng soi sáng những đêm trắng phá đá mở đường. Trong điều kiện khắc nghiệt, ông Nguyễn Vũ - cán bộ y tế với chiếc ốp cơm đơn sơ, kiên cường bám trụ để chăm sóc sức khỏe cho dân công đã tô thắm thêm tình đồng chí giữa rừng sâu nước độc.
Đặc biệt, chiếc xe đạp thồ xuất hiện tại bảo tàng như biểu tượng cho trí tuệ chiến tranh Nhân dân. Với sự cải tiến vượt bậc, những chiếc xe thô sơ đã chở nặng gấp nhiều lần trọng lượng cơ thể người, vượt núi, băng đèo để đưa hàng nghìn tấn lương thực, nhu yếu phẩm ra tiền tuyến.
Bên cạnh những hiện vật, những bức ảnh đen trắng tuy đã ngả màu thời gian nhưng vẫn đủ sức tái hiện nguyên vẹn khí thế hừng hực của quân và dân ta trong cuộc kháng chiến chống Pháp. Đó là hình ảnh những công nhân tại Công binh xưởng liên khu 10 miệt mài bên bếp lửa quân giới để cho ra đời những vũ khí đầu tiên năm 1949 hay bộ đội ta anh dũng tấn công và cảnh tượng đồn Đại Bục tan hoang dưới sức công phá của quân ta trong chiến dịch Sông Thao.
Người xem dường như đang chứng kiến những thời khắc lịch sử khi xem bức ảnh Đại tướng Võ Nguyên Giáp trực tiếp duyệt phương án tác chiến, hình ảnh các chiến sĩ Đại đoàn 308 nghiên cứu mô hình Căng - Đồn Nghĩa Lộ trước giờ nổ súng và từng đoàn người nô nức gánh gồng, đi dân công phục vụ tiền tuyến. Mỗi bức ảnh là nhịp cầu nối hiện tại với quá khứ, khẳng định rằng mỗi tấc đất quê hương đều thấm đẫm máu và hoa trong sự nghiệp giải phóng dân tộc.
Bà Bùi Thị Viên ở phường Văn Phú chia sẻ: Đến đây, tôi như được sống lại những tháng năm oanh liệt của lịch sử. Tham quan bảo tàng, mỗi người dân đều thêm tự hào về cuộc chiến đấu vĩ đại của cha ông.
Hơn 70 năm trôi qua, công tác sưu tầm hiện vật thời kỳ kháng chiến chống Pháp đang đối mặt với những thách thức ngày càng lớn. Trước sự bào mòn của thời gian và điều kiện khắc nghiệt của môi trường, việc duy trì sự nguyên vẹn cho những “chứng nhân lịch sử” này trở thành nhiệm vụ cấp bách hơn bao giờ hết. Xác định tầm quan trọng của việc lưu giữ giá trị truyền thống lâu dài, hằng năm, Bảo tàng tỉnh đã chủ động triển khai đồng bộ các biện pháp nghiệp vụ, từ bảo quản phòng ngừa đến bảo quản thường xuyên. Những nỗ lực này nhằm kéo dài tuổi thọ cho các hiện vật quý giá, góp phần gìn giữ những câu chuyện lịch sử cho thế hệ mai sau.
Bằng việc thay đổi tư duy từ bảo tồn thuần túy sang phục vụ công chúng, Bảo tàng tỉnh đã gặt hái được nhiều kết quả trong công tác thu hút khách tham quan. Nhờ sự sắp xếp hệ thống hiện vật khoa học cùng những đổi mới đột phá trong nghệ thuật trưng bày, bảo tàng đã xóa bỏ rào cản khô khan của lịch sử để đưa di sản đến gần hơn với cộng đồng. Chỉ tính riêng năm 2025, đơn vị đã thu hút hơn 42.000 lượt khách tham quan và quý I/2026 có hơn 15.000 lượt khách.
Bảo tàng tỉnh trở thành “địa chỉ đỏ” trong giáo dục truyền thống cách mạng. Những hình ảnh, hiện vật chân thực về lịch sử chính là sợi dây gắn kết quá khứ hào hùng với khát vọng tương lai.
