Một mét vỉa hè được trả lại cho người đi bộ. Một gia đình tự nguyện lùi hàng rào, hiến đất mở đường. Một vùng dâu được tổ chức lại theo chuỗi giá trị, để người dân có thêm việc làm, tăng thu nhập. Những cán bộ cơ sở kiên trì đến từng nhà, cùng người dân tháo gỡ từng việc khó... Những câu chuyện tưởng chừng rất đỗi bình dị ấy lại đang góp phần cụ thể hóa một khát vọng lớn: Vì cuộc sống tốt đẹp hơn của người dân, vì một cộng đồng văn minh, đoàn kết, vì một chính quyền gần dân, hiểu dân và phục vụ Nhân dân.
Từ những điều cụ thể ấy, Lào Cai đang thử nghiệm một cách làm mới: xây dựng “xã, phường xã hội chủ nghĩa” – đưa những giá trị lớn lao trở thành những điều người dân có thể nhìn thấy, chạm tới và cảm nhận trong chính cuộc sống hằng ngày.
Cuối năm 2025, khi chủ trương nghiên cứu, thí điểm mô hình “Xã, phường xã hội chủ nghĩa” được đặt ra, Lào Cai không bắt đầu từ con số 0.
Trước khi hợp nhất với Yên Bái, tỉnh Lào Cai đã có nhiều năm triển khai mô hình “Tuyên vận” ở cơ sở – cách làm đưa chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước đến gần dân bằng phương thức trực tiếp, linh hoạt, phù hợp với từng địa bàn. Còn tỉnh Yên Bái từng xây dựng và sử dụng chỉ số hạnh phúc như một cách tiếp cận để nhìn nhận chất lượng cuộc sống và sự hài lòng của người dân.
Khi hai địa phương hợp nhất, những kinh nghiệm ấy trở thành mạch nguồn thực tiễn để tỉnh Lào Cai tiếp tục tìm kiếm một mô hình phát triển phù hợp hơn với yêu cầu của giai đoạn mới.
Mô hình “Xã, phường xã hội chủ nghĩa” được đặt trên nền những việc đã làm, kết quả đã có và cả những câu hỏi còn bỏ ngỏ: Làm thế nào để người dân thực sự trở thành chủ thể của quá trình phát triển? Giá trị về dân chủ, công bằng, văn minh, hạnh phúc sẽ hiện diện trong từng khu dân cư, từng gia đình như thế nào và chính quyền gần dân sẽ người dân trải nghiệm và kiểm chứng ra sao?
“Lúc đầu, chúng tôi khá bối rối khi xây dựng bộ tiêu chí xã, phường xã hội chủ nghĩa vì là địa phương đầu tiên thực hiện ý tưởng này” - ông Dương Đức Huy, nguyên Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Tỉnh ủy Lào Cai, chia sẻ tại hội thảo "Xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa trong kỷ nguyên phát triển mới - những vấn đề lý luận và thực tiễn" diễn ra ngày 21/5/2026 do Học viên Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh tổ chức.
Sự "bối rối" ấy cũng dễ hiểu, bởi chưa có khuôn mẫu hoàn chỉnh để sao chép, Lào Cai phải tự tìm lời giải bằng khảo sát, đối thoại, tổng kết thực tiễn. Tỉnh đã tổ chức nhiều hội thảo, khảo sát thực tế và ba lần chỉnh sửa đề án trước khi hoàn thiện nội dung.
Ngày 11/3/2026, đoàn khảo sát của Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương (nay là Ban Tuyên giáo Trung ương) cùng Tỉnh ủy Lào Cai về xã Trấn Yên, trực tiếp vào vùng sản xuất dâu nuôi tằm, vùng quế tập trung; khảo sát mô hình liên kết giữa doanh nghiệp, hợp tác xã với người dân; xem hệ thống giao thông nông thôn, nhà văn hóa, trường học và mô hình kinh tế tạo sinh kế cho người dân.
Một xã muốn trở thành xã “xã hội chủ nghĩa” không thể chỉ có một bộ tiêu chí đẹp trên giấy. Đằng sau mỗi chỉ tiêu phải là kết quả cụ thể, sự thay đổi có thể nhìn thấy. Đó phải là nền kinh tế tạo ra việc làm và thu nhập; những con đường thuận lợi hơn; trường học, trạm y tế tốt hơn; môi trường sống an toàn hơn; cộng đồng gắn kết hơn; hệ thống chính trị đủ năng lực tổ chức, dẫn dắt, biết lắng nghe và phục vụ người dân.
Ở Trấn Yên, điều đó bắt đầu từ phong trào “Dịch rào, hiến đất”. Gia đình ông Nguyễn Đăng Bẩy ở thôn Làng Qua đã hiến gần 1.500 m² đất lúa để làm đường. Khi tuyến đường Báo Đáp - Tân Đồng được cải tạo, mở rộng từ 3,5 m lên 5,5 m, gia đình ông tiếp tục tự nguyện lùi hàng rào, hiến thêm đất vườn. Nhiều hộ dân khác cũng góp ngày công, chỉnh trang hàng rào, làm mương thoát nước, lát vỉa hè, xây dựng các công trình phục vụ cộng đồng.
Cũng ở Trấn Yên, câu chuyện phát triển vùng dâu, tổ chức lại sản xuất theo chuỗi giá trị cho thấy một khía cạnh khác của khát vọng ấy. Khi sản xuất không còn manh mún, khi người nông dân được kết nối với hợp tác xã, doanh nghiệp và thị trường, giá trị của một vùng đất không chỉ nằm ở sản lượng tạo ra, còn ở số việc làm được duy trì, số gia đình có thêm thu nhập và khả năng người dân yên tâm gắn bó với quê hương.
Nếu Trấn Yên cho thấy vai trò chủ thể của người dân trong xây dựng không gian nông thôn, thì ở phường Lào Cai, câu chuyện nhỏ lại mở ra lát cắt khác về quản trị đô thị.
Đường Hồng Hà từng là điểm nóng về lấn chiếm vỉa hè trong nhiều năm. Khi lập lại trật tự, phường không lựa chọn cách làm bằng những đợt ra quân ngắn ngày. Cán bộ xuống từng nhà vận động trong 10 ngày liên tục. Những hộ kinh doanh tự giác thu hẹp không gian buôn bán, lùi vào phía trong.
Bà Hoàng Thị Hồng, tiểu thương thừa nhận việc lùi vào trong có thể khiến việc bán hàng kém thuận lợi hơn. Nhưng đổi lại, đường phố thông thoáng, an toàn hơn và chính người bán hàng cũng bớt bị ảnh hưởng bởi mưa nắng.
Đó là câu chuyện về lợi ích riêng và lợi ích chung; về cách chính quyền kiên trì vận động, thuyết phục; về sự tự giác của người dân khi họ nhìn thấy giá trị của một không gian sống tốt hơn cho tất cả.
Ở chiều ngược lại, chính quyền cũng chứng minh trách nhiệm của mình bằng hành động cụ thể. Khi một doanh nghiệp chế biến lâm sản cần di dời để nhường đất cho dự án đường sắt khổ tiêu chuẩn, phường Lào Cai đã chủ động khảo sát, chuẩn bị phương án mặt bằng và hỗ trợ doanh nghiệp làm việc với người dân. Đại diện doanh nghiệp cho biết, thay vì nghĩ quy trình có thể mất hàng tháng, chỉ khoảng một tuần sau phường đã có văn bản giới thiệu vị trí quỹ đất mới.
Khoảng thời gian ấy có thể chỉ là vài ngày trong tiến trình của một dự án lớn. Nhưng với doanh nghiệp, đó là thời gian, chi phí và niềm tin vào cách chính quyền đồng hành cùng người dân, doanh nghiệp.
Từ những câu chuyện rất cụ thể ấy, Lào Cai đang từng bước trả lời một bài toán ở tầng cao hơn: làm thế nào để một mô hình mới không dừng lại ở khẩu hiệu? Câu trả lời bước đầu là phải lượng hóa những giá trị vốn rất khó đo đếm.
Lào Cai đã cụ thể hóa 8 đặc trưng của chủ nghĩa xã hội thành hệ thống 48 chỉ tiêu, chia thành 5 nhóm mục tiêu: phát triển con người; kiến tạo môi trường sống; hoàn thiện hạ tầng kinh tế - xã hội; phát triển kinh tế gắn với tiến bộ xã hội; xây dựng hệ thống chính trị năng động, minh bạch, hiệu lực, hiệu quả.
Theo thông tin được công bố tại hội thảo khoa học cấp quốc gia tháng 6/2026: Cuối năm 2025, chỉ số hạnh phúc của người dân Lào Cai đạt 68,3%, ở mức khá hạnh phúc; chỉ số hài lòng của người dân đối với sự phục vụ của cơ quan hành chính nhà nước thuộc nhóm 10 địa phương dẫn đầu cả nước. Những kết quả ấy không phải là đích đến của mô hình. Nhưng đó là nền tảng thực tiễn để Lào Cai tiếp tục bước đi.
Việc lựa chọn Trấn Yên và phường Lào Cai làm địa bàn thí điểm cũng không phải ngẫu nhiên. Một địa phương đại diện cho không gian nông thôn miền núi, nơi câu chuyện sinh kế, hạ tầng, giáo dục, y tế, bảo tồn văn hóa và khả năng tiếp cận các dịch vụ công luôn đặt ra những yêu cầu riêng. Một địa phương đại diện cho không gian đô thị cửa khẩu, biên giới, nơi những bài toán về quản trị đô thị, giao thông, môi trường, thương mại, an ninh và chuyển đổi số nổi lên rõ nét.
Hai địa bàn khác nhau về điều kiện, nhưng cùng đứng trước một yêu cầu: Xây dựng chính quyền gần dân hơn, tạo môi trường sống tốt hơn và để người dân thực sự trở thành chủ thể của quá trình phát triển. Bởi vậy, mô hình không thể được xây dựng bằng một khuôn mẫu cứng nhắc. Một bộ tiêu chí chung cần được cụ thể hóa bằng những cách làm phù hợp với từng địa bàn.
Bốn mươi năm đổi mới đã chứng minh rằng nhiều chuyển động lớn của đất nước từng bắt đầu từ những mô hình thí điểm ở cơ sở. Những cách làm mới chỉ có thể được kiểm chứng trong thực tiễn; những giá trị lớn chỉ có thể trở nên bền vững khi được người dân đón nhận và tham gia. Với Lào Cai, hành trình xây dựng “xã, phường xã hội chủ nghĩa” cũng đang bắt đầu như thế.
Bài 2: Phép thử ở cơ sở
