Công dân học tập, gia đình học tập là nhân tố quan trọng đối với sự hình thành và phát triển xã hội học tập từ cơ sở. Phong trào xây dựng gia đình học tập, cộng đồng dân cư học tập và đơn vị học tập chính là gắn kết ba môi trường giáo dục: gia đình, nhà trường và xã hội, góp phần đưa trẻ em trong độ tuổi đến trường, tăng tỷ lệ học sinh chuyên cần, nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện và xây dựng môi trường học tập cho người lớn đã nhanh chóng trở thành hoạt động xã hội thiết thực. Các mô hình học tập thật sự có ý nghĩa sâu sắc trong đời sống. Mỗi người dân, mỗi dòng họ, mỗi cộng đồng nhận thức rõ hơn vai trò học tập suốt đời sẽ giúp phát triển kinh tế, xây dựng nông thôn mới, đô thị văn minh.
Đến nay, toàn tỉnh có 491.000 hội viên khuyến học; 3.728 chi hội khuyến học; 1.747 ban khuyến học. Tỷ lệ công dân học tập của Lào Cai đạt khoảng 48%. Đặc biệt, những tấm gương sáng với tinh thần “Học không bao giờ cùng” là những điển hình trong phong trào xây dựng các mô hình học tập ở cơ sở.
Ông Vàng Văn Phủ, dân tộc Giáy, thôn Làng Kim, xã Bát Xát luôn gương mẫu và vận động các thành viên trong gia đình và dòng họ tích cực học tập. Ông và mọi người trong dòng họ lập Quỹ Khuyến học dòng họ Vàng với 14 hộ. Hằng năm, mỗi hộ đóng góp 200.000 đồng để khen thưởng học sinh có thành tích trong học tập. Trong sản xuất, ông luôn học tập để phát triển kinh tế, với 2 ha mặt nước nuôi cá đạt năng suất cao 6,5 tấn; nuôi gà, lợn, trồng 10.000 cây quế, thu nhập mỗi năm 250 triệu đồng. Ông luôn chia sẻ kinh nghiệm sản xuất với mọi người, cùng Ban Công tác Mặt trận thôn vận động 49 hộ nuôi thủy sản, giúp nhiều hộ dân thoát nghèo. Gia đình ông đạt danh hiệu “Gia đình học tập”. Năm 2024, ông được Hội Khuyến học Việt Nam trao học bổng “Học không bao giờ cùng”.
Trong hơn 1.100 “Dòng họ học tập”, nhiều dòng họ có cách làm hay, linh hoạt. Tiêu biểu như dòng họ Hà, xã Văn Chấn có 26 hộ, 105 khẩu luôn quan tâm, động viên, khen thưởng cho trẻ em trong dòng họ đạt thành tích xuất sắc trong học tập; quỹ khuyến học của dòng họ ngày càng tăng. Tất cả gia đình trong dòng họ được công nhận danh hiệu “Gia đình học tập”.
Ông Hà Xuân Hải - Trưởng dòng họ Hà cho biết: Hằng năm, vào dịp giỗ họ, chúng tôi tuyên dương các cháu có thành tích cao trong học tập. Bên cạnh khuyến khích học tập nâng cao trình độ, dòng họ còn tích cực bảo tồn văn hóa truyền thống. Trong 3 năm, dòng họ phối hợp mở 2 lớp học hát và đàn tính cho các thanh, thiếu niên. Các gia đình trong dòng họ đoàn kết giúp đỡ nhau phát triển kinh tế. Vì vậy, dòng họ không có hộ nghèo.
Dòng họ Tráng ở xã Mường Khương có 39/39 hộ tình nguyện tham gia công tác khuyến học, khuyến tài, xây dựng quỹ khuyến học hằng năm từ 25 triệu đồng đến 30 triệu đồng. Dòng họ hiện có 2 bác sĩ chuyên khoa II, 3 thạc sĩ, 1 là tiến sĩ.
Không chỉ có các dòng họ, công tác khuyến học còn huy động được sự tham gia của nhiều cá nhân, đơn vị, tổ chức. Sau 18 năm hoạt động, Hội đồng hương Hải Phòng tỉnh Lào Cai luôn quan tâm đến công tác khuyến học, khuyến tài, góp phần tham gia xây dựng xã hội học tập tại địa phương. Quy ước của hội có 26 điều, trong đó có 13 điều về khuyến học, quy định cụ thể về mức khen thưởng.
Ông Đặng Xuân Yên - Phó Trưởng Ban Khuyến học Hội Đồng hương Hải Phòng tỉnh Lào Cai cho biết: Hội xây dựng Quỹ khuyến học Nguyễn Bỉnh Khiêm bằng các nguồn do hội viên đóng góp và thành phố Hải Phòng hỗ trợ với số tiền lên đến hàng trăm triệu đồng, từ đó có nguồn lực lớn cho công tác khuyến học, khuyến tài. Từ năm 2007 đến 12/2025, hội đã tuyên dương, khen thưởng 840 học sinh, sinh viên có thành tích xuất sắc trong học tập, đạt giải trong các kỳ thi văn hóa, khoa học, kỹ thuật, văn nghệ, thể thao, sinh viên tốt nghiệp loại giỏi hệ chính quy.
Nhân tố quan trọng nhất quyết định mọi thành công trong hoạt động của công tác khuyến học chính là trưởng dòng họ, lãnh đạo ban khuyến học. Tinh thần trách nhiệm, nhiệt huyết, tận tâm, tiên phong gương mẫu cộng hưởng cùng kiến thức, kinh nghiệm tích lũy qua nhiều năm công tác của trưởng dòng họ, ban khuyến học là nguồn lực vô tận đã và đang phát huy hiệu quả tích cực để phong trào khuyến học, khuyến tài, xây dựng xã hội học tập.
Bà Nguyễn Thị Hồng Minh - Ủy viên Ban Chấp hành Hội Khuyến học tỉnh cho biết: Từ những tấm gương nổi bật của các dòng họ, ban khuyến học mở ra phong trào thi đua sôi nổi, để mọi người nhìn vào tấm gương đó, đặt ra những mục tiêu để phấn đấu, có kết quả tốt nhất phục vụ cho cá nhân, gia đình và xã hội.
Phong trào khuyến học hiện nay không còn bó hẹp trong việc trao quà hay học bổng đơn thuần. Với sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị và những cách làm sáng tạo, phong trào đang thực sự trở thành động lực thúc đẩy kinh tế - xã hội địa phương.
