Mỗi tỉnh, mỗi vùng muốn phát triển, “cất cánh” đều nhờ vào yếu tố con người. Trong đó, tính cách của người dân ở vùng đó đóng vai trò quan trọng. Vì vậy, tìm hiểu tính cách con người của một địa phương là vấn đề rất cần thiết. Để lý giải những hiện tượng trong phát triển phải chú trọng tính cách của người dân trong vùng. Nghiên cứu tính cách cũng phải dựa vào phương pháp nghiên cứu tổng thể, đặc trưng, đồng thời dựa vào những tư liệu lịch sử, những ứng xử văn hóa.
Tinh thần đoàn kết, kiên cường bảo vệ chủ quyền dân tộc
Lào Cai có những đặc điểm nổi trội, trước hết là một tỉnh đa dân tộc có 25 ngành, nhóm tộc người khác nhau cùng chung sống. Chính vì vậy đã tạo cho tỉnh có đặc trưng đa dạng văn hóa. Người dân sống xen kẽ nhau, tôn trọng sự đa dạng văn hóa của các tộc người, không có kì thị dân tộc.
Mặt khác, Lào Cai còn có đường biên giới dài, cạnh một quốc gia lớn luôn đe dọa xâm lược. Vì vậy, tinh thần đoàn kết dân tộc, đoàn kết giữa các tộc người, đoàn kết giữa người miền núi với người miền xuôi, đoàn kết giữa người Kinh với các dân tộc thiểu số đã trở thành truyền thống trải qua suốt chiều dài lịch sử.
Khi kẻ thù lấp ló ngoài biên cương, người dân dưới sự lãnh đạo của các thủ lĩnh địa phương đã dựng thế trận nhân dân, làm vườn không nhà trống, đánh tan quân xâm lược. Các chiến thắng trước quân Nam Chiếu, quân Tống, quân Nguyên, quân Minh, quân Thanh và các thế lực xâm lược khác đã tô đậm thêm truyền thống kiên cường, đoàn kết của người Lào Cai.
Người Lào Cai cũng tôn thờ các vị anh hùng dân tộc, lập đền thờ ở những vị trí chiến lược xung yếu. Quốc công Tiết chế Trần Hưng Đạo được thờ ngay đồi Hỏa Hiệu, núi Mai Lĩnh. Ông Hoàng Bảy - một vị tướng huyền thoại được thờ ở Bảo Trấn Hà (xã Bảo Hà hiện nay). Danh tướng Vũ Công Mật, Vũ Công Uyên cũng được thờ ở làng Trung Đô - thượng nguồn sông Chảy. Các vị anh hùng không chỉ có công giữ nước mà qua các di tích được thờ phụng càng trở thành những tấm gương sáng cho toàn quốc, toàn dân noi theo.
Truyền thống yêu nước, kiên cường bảo vệ biên cương luôn là dòng chảy xuyên suốt thời gian và không gian Lào Cai.
Lào Cai có những đặc điểm nổi trội, trước hết là một tỉnh đa dân tộc có 25 ngành, nhóm tộc người khác nhau cùng chung sống. Chính vì vậy đã tạo cho tỉnh có đặc trưng đa dạng văn hóa. Người dân sống xen kẽ nhau, tôn trọng sự đa dạng văn hóa của các tộc người, không có kì thị dân tộc.
Tính trọng thương
Người Lào Cai có hệ thống cửa khẩu, chợ biên giới phát triển đã tạo điều kiện cho truyền thống trong kinh doanh của các dân tộc. Suốt hàng chục thế kỷ, hệ thống sông Hồng trở thành hệ thống sông thông thương giữa Việt Nam và Trung Quốc. Tuyến đường sông Hồng nối liền vùng Tây Nam Trung Quốc với vùng Giao Chỉ, với quốc gia Đại Việt đã trở thành con đường thông thương lớn nhất thời cổ đại và trung đại.
Đến thời cận đại, trước khi xây dựng đường sắt Điền Việt thì hệ thống đường thuyền sông Hồng trở thành con đường buôn bán huyết mạch. Từ Côn Minh đến Cá Cựu, Mông Tự - những trung tâm kinh tế của Vân Nam thời cận đại, hàng vạn mã phu đã chuyên chở hàng hóa đến vùng Mạn Hảo thương cảng đầu nguồn sông Hồng. Từ đây, hàng vạn chiếc thuyền đã chuyên chở các mặt hàng về đồng bằng, về Hà Nội, ra cửa biển đến cả Hồng Kông.
Thời cận đại có từ 95 - 98% hàng xuất khẩu của Vân Nam đã đi qua đường sông Hồng Lào Cai.
Cửa khẩu Lào Cai cũng như các cửa khẩu dọc sông Hồng đã trở thành những cửa khẩu thông thương trọng yếu, thu thuế quan đứng đầu cả nước Đại Việt, nước Đại Nam. Tính trọng thương bắt nguồn từ tính năng động, luôn linh hoạt và thích ứng. Trong nông nghiệp, người dân các dân tộc Lào Cai thích ứng với mọi loại hình canh tác từ đồng bằng nhỏ hẹp ở thung lũng, ven sông, ven suối đến ruộng bậc thang ven sườn núi và nương trên đồi cao. Sự thích ứng này có nguồn gốc từ việc di dịch lịch sử, khai phá các vùng đất mới. Tính thích ứng, năng động còn thể hiện ở sự tiếp nhận các cây trồng mới, các ngành nghề mới, chỗ ở mới. Nhờ vậy, người Lào Cai ngay từ xa xưa đã dẫn đầu trong canh tác các loại cây đặc sản có giá trị kinh tế cao như quế, chè, dược liệu, cây ăn quả... Họ sớm hình thành các vùng chuyên canh quế, thảo quả, chè.
Vào những năm 80 của thế kỷ trước, họ cũng là người đi đầu trong việc phát triển mận Tam hoa, tạo nên cao nguyên trắng Bắc Hà. Truyền thống trọng thương còn phản ánh đậm nét ở vùng đô thị cổ từ xa xưa. Đó là lịch sử xây dựng Lào Cai thành cửa quan xuất - nhập khẩu Bảo Thắng với nhiều năm có mức thuế đứng thứ 3 toàn quốc. Đó là hệ thống tín ngưỡng thờ Mẫu - những vị thần giỏi buôn bán ở dọc sông Hồng. Đó là việc tự quy hoạch xây dựng đô thị cổ của Lào Cai luôn có mặt tiền thuận lợi cho buôn bán, nhất là khu phố Cốc Lếu và phố Tèo (phố Phan Bội Châu) và hệ thống bến cảng sông Hồng, hệ thống các phố ở Sa Pa đầu thế kỷ XX.
Khi cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc diễn ra, người Lào Cai chuyển cư về thị xã Yên Bái đều tập trung mua các lô đất mặt đường, mua các khu gần chợ, gần cầu, xây dựng các điểm định cư Lào Cai mới. Có nhiều hộ dân Yên Bái bán đất mặt đường cho người Lào Cai, sau đó vào khai phá các thung lũng theo mô hình trang trại vườn - ao - chuồng.
Khi mở cửa biên giới, người Lào Cai xây dựng đường phố với phương châm “nhà nhà đều có mặt đường, người người làm ăn phố thị”. Các chợ mới ở phường Lào Cai, Cốc Lếu, Phố Mới nhanh chóng hoàn thành. Nhiều gia đình còn trở thành lực lượng buôn bán chủ chốt nối liền hai cửa khẩu Hà Khẩu (Trung Quốc) và Lào Cai, trở thành cư dân đông đúc tại chợ Hà Khẩu.
Trong những năm gần đây, khi công nghệ thông tin phát triển, Lào Cai trở thành tỉnh có tỷ lệ hộ dân buôn bán sử dụng mạng xã hội cao nhất các tỉnh miền núi, đưa loại hình kinh doanh hàng hóa online trở thành phổ cập. Không chỉ có tiểu thương, người buôn bán mở hình thức bán hàng online mà hầu hết cơ quan, doanh nghiệp, công nhân, viên chức, giáo viên đều sớm tham gia “đội quân” buôn bán online. Trong đội ngũ doanh nghiệp có tới hơn 70% kinh doanh xuyên biên giới, trao đổi hàng hóa giữa Việt Nam, Trung Quốc và các tỉnh miền xuôi.
Tính năng động, sáng tạo
Người Lào Cai là cư dân ở nhiều vùng quê, vùng đất mới đến sinh sống. Đất lành chim đậu, Lào Cai có sức hút mạnh mẽ không chỉ với người Kinh mà cả các dân tộc thiểu số. Đặc điểm của người dân ở mọi vùng quê tập hợp lại trên dải biên cương là tính cách năng động, sáng tạo.
Tính năng động bắt nguồn từ truyền thống ứng xử linh hoạt với tự nhiên và xã hội. Lào Cai nằm ở vị trí đầu cầu nối liền Đông Nam Á với vùng Tây Nam Trung Quốc nên tính năng động càng được phát huy. Đó là truyền thống sáng tạo vượt khó đi lên. Ngay từ đầu thế kỷ XX, Lào Cai cũng là địa bàn ươm mầm, nuôi dưỡng các tài năng như nhà thông dịch viên (thông ngôn), nhà báo nổi tiếng Nguyễn Văn Vĩnh 14 tuổi đã làm thông dịch viên cho tòa sứ Lào Cai. Nhà văn Nguyễn Công Hoan trước khi trở thành nhà văn nổi tiếng đã dạy học và sáng tác ở Lào Cai. Hầu hết truyện ngắn đầu tiên của ông đều lấy bối cảnh ở Lào Cai, viết về Lào Cai. Nhà văn Ma Văn Kháng những năm đầu tập cầm bút viết văn cũng coi Lào Cai là mảnh đất tập rèn. Bác sĩ chuyên gia châm cứu Nguyễn Tài Thu - Phó Chủ tịch Hội Châm cứu thế giới từng sống và học tập tại Sa Pa.
Ngày nay, truyền thống năng động, sáng tạo của Lào Cai đã thấm nhuần và trở thành truyền thống phong cách từ lãnh đạo tỉnh đến người dân. Lào Cai cũng là một trong những tỉnh sản sinh ra mô hình giáo dục “bán trú dân nuôi” và mô hình “biến di sản thành tài sản du lịch”.
Như vậy, từ truyền thống yêu nước đoàn kết cộng đồng đến truyền thống coi trọng thương nghiệp, giỏi kinh doanh, buôn bán hay truyền thống năng động, sáng tạo... đã tạo thành những nét nổi trội trong tính cách người Lào Cai. Đây thực sự là một gia tài quý báu giúp Lào Cai phát triển, vươn mình trong thập niên tới.
