Hàng nghìn năm qua, những mạch nước khoáng nóng tự nhiên vẫn ngày đêm tuôn chảy giữa núi rừng khu vực phía Tây của tỉnh như tại các xã: Hạnh Phúc, Tú Lệ, Liên Sơn, Văn Chấn, Sơn Lương, Gia Hội… Những điểm có nước khoáng nóng xuất hiện không chỉ tạo cảnh quan độc đáo, còn mở ra cơ hội phát triển loại hình du lịch nghỉ dưỡng, chăm sóc sức khỏe và du lịch sinh thái.
Ông Sa Văn Xai, thôn Bản Bon, xã Liên Sơn chia sẻ: "Nguồn nước nóng bao đời nay đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống thường ngày của người dân thôn Bản Bon".
Không riêng ở Liên Sơn, tại các địa phương phía Tây của tỉnh, khoáng nóng từ lâu đã được người dân sử dụng phục vụ sinh hoạt và phát triển các dịch vụ du lịch cộng đồng. Những năm gần đây, cùng với xu hướng du lịch chăm sóc sức khỏe phát triển mạnh, các điểm khoáng nóng ngày càng thu hút đông đảo du khách trong và ngoài nước.
Theo chị Nguyễn Thanh Dung đến từ Hà Nội, điều khiến chị ấn tượng không chỉ là nguồn nước khoáng tự nhiên mà còn là cảnh quan và bản sắc văn hóa địa phương. “Đây không chỉ là một kỳ nghỉ mà là hành trình khám phá. Tôi được trải nghiệm tắm khoáng, tham gia các hoạt động cùng người dân và tìm hiểu văn hóa bản địa. Sau khi trải nghiệm, nhiều người đều muốn quay trở lại vì vừa được trải nghiệm, vừa tốt cho sức khỏe”, chị Dung chia sẻ.
Theo kết quả rà soát của ngành nông nghiệp và môi trường, ở các địa phương khu vực phía Tây của tỉnh hiện có nhiều điểm nước khoáng nóng tự chảy lên đến hàng nghìn mét khối ngày đêm. Riêng tại xã Hạnh Phúc (khu vực trung tâm huyện Trạm Tấu cũ) hiện có 12 tổ chức, cá nhân đang sử dụng nguồn nước nóng thiên nhiên phục vụ sinh hoạt hoặc hoạt động du lịch.
Tại xã Tú Lệ có 3 điểm nước khoáng nóng lộ thiên với 11 đơn vị, hộ dân đang khai thác phục vụ kinh doanh du lịch; xã Văn Chấn có 10 cơ sở homestay sử dụng nước nóng thiên nhiên; xã Liên Sơn có điểm tắm nước khoáng nóng được người dân xây dựng từ năm 1972 và hiện vẫn phục vụ đời sống hằng ngày.
Mạch nước khoáng nóng ở các địa phương được người dân coi như những mỏ “vàng trắng” quý giá mở ra cơ hội hình thành các sản phẩm du lịch nghỉ dưỡng, chăm sóc sức khỏe đặc trưng, góp phần nâng cao giá trị lưu trú và tạo động lực phát triển kinh tế.
Dù tiềm năng rất lớn nhưng việc khai thác, sử dụng nước khoáng nóng ở các địa phương hiện vẫn gặp nhiều khó khăn do vướng mắc về quy hoạch và thủ tục pháp lý. Tại xã Hạnh Phúc, nhiều cơ sở lưu trú, khu nghỉ dưỡng đã đầu tư hạ tầng phục vụ khai thác nguồn khoáng nóng nhưng chưa thể vận hành đúng công năng. Có những doanh nghiệp đã đầu tư hàng chục tỷ đồng để phát triển các dự án du lịch nghỉ dưỡng nhưng vẫn phải chờ hoàn thiện các thủ tục liên quan đến khai thác tài nguyên.
Ông Phạm Trọng Nghĩa - Giám đốc quản lý Khu nghỉ dưỡng Anlavita Resort, xã Hạnh Phúc cho biết: Khó khăn lớn nhất hiện nay là chưa có quy hoạch và cơ chế cấp phép điểm khai thác nước khoáng nóng rõ ràng. Vì thế, doanh nghiệp muốn đầu tư khai thác để phục vụ du khách nhưng vẫn phải chờ các thủ tục pháp lý. Nếu được tháo gỡ, chúng tôi sẽ tiếp tục mở rộng quy mô và quảng bá sản phẩm du lịch.
Tương tự, Hợp tác xã Du lịch Cường Hải - đơn vị tiên phong khai thác khoáng nóng tại xã Hạnh Phúc. Dù đã được chấp thuận chủ trương đầu tư Dự án Khu du lịch sinh thái nghỉ dưỡng với tổng vốn hàng chục tỷ đồng nhưng quá trình triển khai vẫn gặp nhiều khó khăn. Ông Vũ Mạnh Cường - Giám đốc Hợp tác xã Cường Hải cho biết: "Nhiều năm qua, đơn vị đã triển khai thực hiện các thủ tục xin cấp phép khai thác nước khoáng nóng để phục vụ hoạt động kinh doanh nhưng đến nay vẫn chưa được chấp thuận để sử dụng nguồn khoáng nóng theo đúng quy định. Điều chúng tôi mong muốn là có cơ chế rõ ràng để đầu tư và phát triển bền vững”.
Không chỉ doanh nghiệp, nhiều hộ dân cũng chịu tác động trực tiếp từ những vướng mắc pháp lý kéo dài. Thời gian qua, tại thôn Suối Khoáng, xã Văn Chấn, nhiều hộ dân và hợp tác xã du lịch đã phải dừng hoạt động khai thác nước khoáng nóng, khiến hoạt động đón khách gặp nhiều khó khăn.
Ông Sa Văn Hướng - Giám đốc Hợp tác xã Hướng Kim cho biết: "Việc tạm dừng khai thác khiến hoạt động du lịch bị ảnh hưởng đáng kể. Khách đến nghỉ vẫn có nhu cầu tắm nước khoáng nóng nhưng chúng tôi phải đóng bể dừng khai thác theo yêu cầu của UBND xã vì chưa đủ cơ sở pháp lý”.
Nghịch lý hiện nay là trong khi các cơ sở du lịch phải tạm dừng hoặc hạn chế hoạt động thì hàng nghìn mét khối nước khoáng nóng vẫn chảy tự nhiên ra sông, suối mỗi ngày.
Theo ngành nông nghiệp và môi trường tỉnh, khó khăn lớn nhất hiện nay là việc tổ chức đấu giá và cấp phép khai thác nước khoáng nóng thiên nhiên. Dù một số điểm mỏ đã được cập nhật trong quy hoạch nhưng vẫn thiếu các tài liệu đánh giá địa chất, trữ lượng và cơ sở dữ liệu phục vụ quản lý. Trong khi đó, Luật Khoáng sản năm 2025 đặt ra nhiều yêu cầu mới về quy hoạch, đấu giá quyền khai thác và cấp phép các mỏ nước khoáng nóng. Điều này khiến địa phương vừa phải bảo đảm quản lý chặt chẽ tài nguyên, vừa phải tìm cách tạo điều kiện cho người dân và doanh nghiệp phát triển kinh tế.
Ông Nguyễn Thanh Xuân - Chủ tịch UBND xã Liên Sơn cho biết: Địa phương đã đưa khu vực suối nóng Bản Bon vào quy hoạch chung và quy hoạch phân khu để chuẩn bị thu hút đầu tư. Điều chúng tôi mong muốn là quy hoạch sớm được phê duyệt để địa phương có cơ sở tìm kiếm các nhà đầu tư đủ năng lực phát triển khu suối nóng Bản Bon thành sản phẩm du lịch đặc sắc.
Cùng chung quan điểm, ông Trương Mạnh Cường - Phó Chủ tịch UBND xã Hạnh Phúc kiến nghị: "Các sở, ngành cần sớm kiểm tra, đánh giá trữ lượng, chất lượng nguồn nước khoáng nóng; hướng dẫn thủ tục pháp lý và khoanh định khu vực bảo vệ nguồn khoáng nóng để quản lý, khai thác hiệu quả, bền vững. Đồng thời hỗ trợ địa phương thu hút các nhà đầu tư có năng lực phát triển du lịch nghỉ dưỡng và chăm sóc sức khỏe".
Về phía cơ quan chuyên môn, Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh đã rà soát, bổ sung các điểm khoáng nóng vào quy hoạch phát triển của tỉnh giai đoạn 2021 - 2030, đồng thời báo cáo Bộ Nông nghiệp và Môi trường để được hướng dẫn các nội dung liên quan đến đấu giá và cấp phép khai thác các mỏ nước khoáng nóng.
Ông Lưu Đức Cường - Trưởng phòng Khoáng sản, Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh cho biết: "Sở đang phối hợp với các cơ quan liên quan hoàn thiện các điều kiện cần thiết nhằm từng bước đưa hoạt động khai thác nước khoáng nóng trên địa bàn tỉnh vào nền nếp, đúng quy định pháp luật".
Đối với các địa phương ở khu vực phía Tây của tỉnh, nước khoáng nóng là nguồn lực quan trọng để phát triển du lịch nghỉ dưỡng, du lịch sinh thái. Khi các "nút thắt" về quy hoạch, đấu giá và cấp phép được tháo gỡ, nguồn tài nguyên này sẽ không còn chảy lãng phí giữa núi rừng mà trở thành động lực phát triển kinh tế, tạo sinh kế cho người dân và góp phần hình thành những sản phẩm du lịch đặc trưng của Lào Cai.
