Báo Lào Cai Online
Hotline: 02143.840.046 - 0986575708

Văn hóa-Văn nghệ

Giữ gìn, phát huy giá trị di sản phi vật thể

30/11/2018 07:53

Hiện nay ở nước ta vẫn còn rất ít sản phẩm du lịch có xuất xứ từ di sản văn hóa phi vật thể. Tình trạng này tồn tại một phần bởi sự dè dặt của địa phương có di sản, lo ngại làm như vậy sẽ ảnh hưởng đến giá trị, tính nguyên vẹn của di sản. Ðiều đó không phải không có lý. Nhưng cũng cần nhìn nhận rằng di sản phi vật thể là "di sản sống" nên cần tìm cách xây dựng thành sản phẩm du lịch vừa giúp quảng bá văn hóa, vừa góp phần bảo tồn và phát huy giá trị của di sản.

Việt Nam có lợi thế rất lớn ở nhiều di sản văn hóa quý giá, gồm cả di sản vật thể và di sản phi vật thể. Nhờ thế mạnh đó, những năm qua, du lịch di sản đã trở thành một hình thức du lịch phổ biến và phát triển mạnh, góp phần không nhỏ vào sự phát triển vượt bậc của ngành du lịch. Cụ thể, giai đoạn từ năm 2010 đến nay, lượng khách quốc tế đến Việt Nam đã tăng gấp hơn 2,5 lần, từ 5 triệu lượt năm 2010 lên 12,9 triệu lượt năm 2017, bình quân tăng 14,5%/năm (đặc biệt, năm 2017 tăng tới 29,1% so với 2016). Khách du lịch nội địa tăng gấp 2,6 lần, từ 28 triệu lượt năm 2010 lên 73,2 triệu lượt năm 2017, tăng bình quân 14,6%. Tổng thu du lịch tăng hơn 5 lần, từ 96 nghìn tỷ đồng năm 2010 lên 510 nghìn tỷ đồng năm 2017, bình quân tăng 26,9%, đóng góp hơn 7% GDP. Tuy nhiên, trong sự phát triển đó, du lịch di sản chủ yếu mới chỉ khai thác các di sản vật thể. Trong khi đó, theo thống kê của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Việt Nam hiện có 12 di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO công nhận, ở hai tiêu chí là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại và di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Trong đó, các di sản văn hóa phi vật thể đại diện nhân loại gồm: Nhã nhạc - âm nhạc cung đình triều Nguyễn (năm 2003), Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên (năm 2005), Dân ca quan họ Bắc Ninh (năm 2009), Hội Gióng ở đền Sóc và đền Phù Ðổng (năm 2010), Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ (năm 2012), Nghệ thuật đờn ca tài tử Nam Bộ (năm 2012), Dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh (năm 2014), Nghi lễ và trò chơi kéo co (năm 2015), Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt (năm 2016), Nghệ thuật bài chòi Trung Bộ (năm 2017). Hai di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp là: ca trù (năm 2009), hát xoan Phú Thọ (năm 2011). Riêng hát xoan Phú Thọ đã được đưa ra khỏi tình trạng khẩn cấp, trở thành di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại vào năm 2017. Chưa kể, tính đến tháng 9-2018, Việt Nam đã có 257 di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia được công nhận (8 di sản mới được công nhận trong chín tháng đầu năm 2018).

Trong bối cảnh ở Việt Nam có không ít di sản phi vật thể như vậy thì lại tồn tại một nghịch lý là, không nhiều địa phương mặn mà với việc xây dựng sản phẩm du lịch từ các di sản này. Trong một số ít địa phương thành công với sản phẩm du lịch tương đối đặc trưng, ít nhiều đáp ứng nhu cầu thưởng thức các giá trị văn hóa bản địa của du khách, có thể kể đến việc gần đây, Phú Thọ - nơi có di sản hát xoan được UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, đã có những sản phẩm du lịch phù hợp, nhằm đưa hát xoan đến gần với công chúng hơn. Cụ thể, đầu tháng 4 vừa qua, tua du lịch hằng ngày Hà Nội - Phú Thọ "Về miền đất Tổ Hùng Vương" được tỉnh Phú Thọ khai thác. Ðáng chú ý, sản phẩm du lịch "Hát xoan làng cổ" được đưa vào hành trình của tua. Tua du lịch "Về miền đất Tổ Hùng Vương" được xây dựng trên cơ sở kết nối các điểm du lịch: Khu Di tích lịch sử Ðền Hùng - Bảo tàng Hùng Vương - Làng cổ Hùng Lô - Miếu Lãi Lèn, trong đó ở các điểm làng cổ Hùng Lô, hoặc miếu Lãi Lèn du khách sẽ được hòa mình vào các điệu hát xoan. Việc đưa hát xoan dưới hình thức một sản phẩm du lịch là một hướng đi đúng đắn của Phú Thọ nhằm làm sống lại di sản này, đồng thời "nuôi dưỡng" di sản trong một không gian phù hợp, chính ở các di tích gốc. Với Thừa Thiên - Huế, hiện tại nhã nhạc cung đình Huế được biểu diễn hằng ngày, có bán vé ở Duyệt thị đường. Nhã nhạc cũng được phối hợp biểu diễn tại các dạ tiệc hoàng cung như một hình thức dịch vụ. Ðồng thời, Trung tâm bảo tồn di tích cố đô Huế còn tổ chức biểu diễn nhã nhạc phi lợi nhuận tại sân điện Thái Hòa và Thế Miếu. Ðây cũng là một trong những cách làm để nhã nhạc cùng với quần thể di tích cố đô Huế trở thành sản phẩm du lịch cốt lõi và có giá trị của địa phương này. Trong khi đó, tại Hà Nội, nơi có di sản phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp là ca trù, lại khá chật vật trong việc xây dựng thành một sản phẩm du lịch hiệu quả. Tương tự, quan họ Bắc Ninh hiện cũng chưa được lồng ghép trong tua du lịch nào, mà chỉ tổ chức trình diễn thường xuyên vào hội Lim hằng năm. Theo nhiều chuyên gia, tình trạng này cần sớm khắc phục, bởi các địa phương hoàn toàn có thể tổ chức các lớp dạy và học quan họ, ca trù thường xuyên, rồi đưa thành một "điểm đến" trong tua du lịch Bắc Ninh hay Hà Nội, vừa tăng hiệu quả kinh tế, sức hấp dẫn cho tua, vừa góp phần giới thiệu, bảo vệ di sản qua công tác truyền dạy, gìn giữ văn hóa truyền thống, phát triển du lịch.

Trên thế giới, nhiều quốc gia đã thường xuyên đưa các di sản phi vật thể "tham gia" các hoạt động du lịch nhằm quảng bá và bảo tồn các di sản. Bởi khác với di sản vật thể, bảo tồn di sản phi vật thể không đồng nghĩa với giữ nguyên trạng mà phải làm cho di sản được thực hành thường xuyên bởi các nghệ nhân. Chẳng hạn "Bữa ăn ẩm thực của người Pháp" là một di sản phi vật thể được UNESCO ghi danh năm 2010. Việc giới thiệu và khai thác di sản này được thực hiện hiệu quả đến mức đây được coi là một trong những lý do để nhiều du khách quyết định tìm đến nước Pháp. Hiện nay nhiều địa danh của Pháp cũng trở thành những điểm đến đặc sắc với các trải nghiệm ẩm thực tinh tế, đa dạng, hấp dẫn du khách thông qua các lễ hội văn hóa ẩm thực, các bảo tàng hay lớp học nếm rượu vang như tại Lyon (Li-ông), Bordeaux (Boóc-đô)… Tương tự, năm 2016 văn hóa bia của Bỉ được UNESCO công nhận là di sản phi vật thể của nhân loại. Nhiều năm qua văn hóa bia tại quốc gia này đã được bảo tồn, gìn giữ và ngày càng lan tỏa thông qua nhiều hoạt động, trong đó du lịch là một kênh hữu ích. Các bảo tàng bia của Bỉ trải rộng khắp đất nước, các lễ hội bia được tổ chức hằng tuần ở khắp các địa phương, thường xuyên thu hút hàng nghìn du khách trên thế giới đến tìm hiểu, thưởng thức. Ðiệu nhảy Rumba của Cu-ba được UNESCO xếp hạng di sản phi vật thể thế giới vào năm 2016 cũng đã không chỉ diễn ra trong các nhà hát mà thường xuyên được các vũ công biểu diễn trên đường phố, với sự tham gia ngẫu hứng và sôi động của cả du khách và người địa phương trở thành nét sinh hoạt văn hóa đặc sắc thường ngày không thể thiếu nơi đây. Chính điều đó giúp di sản Rumba luôn hiện diện và sống trong từng nhịp điệu của con người và cuộc sống nơi đảo quốc vùng Caribe (Ca-ri-bê) này.

Theo TS Hà Văn Siêu, Phó Tổng cục trưởng Tổng cục Du lịch (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), lâu nay nhiều sản phẩm du lịch di sản đã trở thành thương hiệu đặc trưng cho du lịch Việt Nam. Nhưng các thương hiệu này phần lớn được tạo ra từ các di sản vật thể ở các điểm đến. Còn từ các di sản phi vật thể thì không nhiều, thậm chí khá hiếm hoi. Nhiều người hẳn còn nhớ, hai năm trước vở diễn Tứ phủ của đạo diễn Việt Tú từng là một hiện tượng văn hóa khi lấy cảm hứng từ di sản tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt với 400 suất diễn liên tục. Không chỉ công chúng trong nước, mà khách du lịch cũng thích thú với suất diễn này vì qua đó được tiếp cận với một di sản phi vật thể đặc sắc của người Việt. Vở diễn cũng gây tiếng vang lớn, được kênh truyền hình CNN làm phóng sự ngắn và phát trong một chương trình đặc biệt về văn hóa Việt Nam. Ðáng tiếc là những sản phẩm vừa góp phần quảng bá văn hóa vừa thu hút khách du lịch trên nền tảng di sản phi vật thể như Tứ phủ hiện chỉ đếm trên đầu ngón tay. Nguyên nhân chính là bởi chúng ta chưa tạo được sự gắn kết giữa du lịch với văn hóa để phát huy hiệu quả. Dường như nhiều người làm du lịch mới chỉ quan tâm đến vấn đề tạo lợi nhuận mà ít có ý thức trong việc lồng ghép, khai thác và quảng bá di sản phi vật thể thông qua các sản phẩm du lịch để rồi từ đó mới tính đến việc có lợi nhuận. Tại không ít di sản ở một số địa phương lâu nay vẫn tồn tại việc khai thác theo kiểu bán vé thu tiền, khách đến một lần rồi không quay lại vì năm này qua năm khác vẫn chỉ đơn điệu những cảnh ấy, bài hát, điệu múa ấy... Cách làm không phù hợp, không tạo ra được các sản phẩm có tính đột phá, hấp dẫn khách du lịch, thậm chí đôi khi còn làm méo mó, biến dạng di sản, khiến khách du lịch có thể hiểu biết thiếu chính xác về di sản văn hóa phi vật thể mà họ tiếp xúc. Chưa kể một số người làm văn hóa chưa có sự nhạy bén, còn lo ngại việc kết hợp du lịch sẽ ảnh hưởng di sản, làm xấu di sản nên sự hợp tác còn lỏng lẻo, hình thức. Vai trò của cơ quan quản lý tại một số di sản còn mờ nhạt, chưa thể hiện được vai trò cầu nối tạo sự kết nối giữa du lịch và văn hóa. Ðồng thời, nhiều địa phương cũng còn dè dặt với việc xây dựng sản phẩm du lịch từ di sản phi vật thể, với những lý do như: thiếu kinh phí, ít nghệ nhân, thiếu người duy trì hoạt động thường xuyên…

Với số lượng lớn di sản phi vật thể ở Việt Nam, nếu không biết cách khai thác, xây dựng thành các sản phẩm du lịch là một thiếu sót và lãng phí. Biết khai thác hợp lý, chúng ta có thể làm cho di sản phi vật thể tác động trở lại phục vụ tốt hơn cho công tác giữ gìn và phát huy di sản. Theo các nhà nghiên cứu, trong công tác phát triển sản phẩm du lịch, điều quan trọng là cần tạo dựng không gian phù hợp cho di sản, giúp di sản tồn tại và được truyền dạy đến các thế hệ sau. Ðể làm được điều này, cần tham vấn ý kiến chuyên gia để tìm ra các hình thức và không gian phù hợp, hạn chế đến mức thấp nhất sự thương mại hóa, tránh rẻ rúng; bảo đảm văn hóa và di sản được tôn trọng đúng mực. Phát triển du lịch di sản sẽ góp phần tạo ra thu nhập, việc làm, vừa tạo ra động cơ và nguồn lực để bảo tồn và phát huy giá trị di sản; đồng thời giúp tăng cường hiểu biết, tôn trọng đa dạng và giao thoa các nền văn hóa, góp phần tạo nên thái độ ứng xử phù hợp giữa người dân, du khách với di sản. Chưa kể du lịch di sản cũng sẽ góp phần tạo nguồn thu để quay trở lại tái đầu tư cho việc bảo tồn, tôn tạo, phục dựng và quản lý di sản. Vì vậy, để góp phần gìn giữ và truyền đạt di sản lại cho các thế hệ mai sau, các tổ chức và người làm văn hóa, làm du lịch, cơ quan quản lý và các địa phương cần phối hợp đồng bộ, thống nhất để hoạt động một cách sáng tạo, hiệu quả, luôn mang ý nghĩa xã hội - văn hóa.

Theo Báo Nhân Dân
Mã bảo mật

Tổng Biên tập: Ngô Văn Hinh, Phó Tổng Biên tập: Nguyễn Đức Hoàng - Đặng Viết Xuyên. Trụ sở: Tầng 6, khối 4, phố 30 tháng 4, P.Bắc Lệnh, T.P Lào Cai.

Giấy phép xuất bản số: 41/GP-BTTTT cấp ngày 28/01/2016; Điện thoại: 0214.3840.046 - Fax: 0214.3840.921; Email: baolaocaidientu@gmail.com

Ghi rõ nguồn “Báo Lào Cai điện tử” khi sử dụng thông tin trang này.