Báo Lào Cai Online
Hotline: 02143.840.046 - 0986575708

Văn hóa-Văn nghệ

Đưa tri thức dân gian vào làm ruộng bậc thang

19/05/2019 08:30

Bài 1: Chọn đất và chọn nguồn nước

LCĐT - Để khai phá đất làm thành ruộng bậc thang, người Dao đỏ ở thôn Tả Chải, xã Tả Phìn (Sa Pa) đã tích lũy kinh nghiệm từ ngàn đời, với sự thông minh và đôi bàn tay khéo léo, họ đã biến những sườn núi thành những thửa ruộng bậc thang kỳ vĩ, mang lại nhiều lúa gạo cho người dân.

Bài 2: Khai mở ruộng bậc thang

Sau khi chọn được đất, nguồn nước, người Dao bắt đầu khai mở ruộng bậc thang. Việc đầu tiên khi chuyển nương thành ruộng là phải tạo mặt bằng, đắp bờ sau khi đã tính toán kỹ về kích thước của khổ ruộng.

Thời gian khai ruộng tốt nhất vào mùa đông (tháng 11 - 12), vì đây là thời điểm người vùng cao nhàn rỗi. Trước kia, do người còn ít, đất rộng nên người Dao thường canh tác ruộng bậc thang trong phạm vi khoảng 1 km từ nhà đến ruộng. Không đi làm quá xa vì vận chuyển thóc lúa vất vả, sau này, người đông hơn, bắt buộc người Dao phải làm ruộng xa hơn.

Trước khi đắp bờ, người Dao phải tính toán khu đó làm được bao nhiêu thửa ruộng (gọi là luống ruộng). Người Dao dùng cây cắm cọc để tạo độ rộng của mỗi luống, đếm được bao nhiêu cọc thì tương ứng bấy nhiêu luống. Họ cắm cọc từ bờ trên xuống bờ dưới để làm cơ sở đào và đắp bờ ruộng. Sau khi cắm cọc làm chuẩn, họ đắp bờ và tạo mặt phẳng cho ruộng.

Trước khi đắp bờ, người Dao dọn sạch cây còn sót trên mặt đất, sau đó cắm cây tâm để tạo độ rộng, hẹp cho khổ ruộng. Ông chủ ruộng trực tiếp lấy cây cắm ở giữa bờ trên và bờ dưới để làm chuẩn và đắp bờ cho bằng. Người Dao nhìn biết địa hình chỗ này có thể làm khổ ruộng rộng, chỗ kia làm khổ ruộng hẹp. Những nơi có địa hình tương đối bằng sẽ tạo ra khổ ruộng rộng, còn đối với chỗ có địa hình vừa cao, vừa dốc thì khổ ruộng sẽ nhỏ hơn và bờ ruộng cũng cao hơn.

Theo kinh nghiệm của ông Tẩn Vần Siệu, việc đắp bờ cũng như mở ruộng, cày bừa, cấy lúa đều được làm từ trên xuống dưới. Việc đắp bờ cũng vậy, người Dao cuốc đất từ trên xuống. Mỗi người đắp bờ đứng cách nhau 2,5 - 3 m để vung cuốc cho dễ, khi cuốc được miếng đất đắp vào bờ thì dùng chân giẫm để nèn chặt, tạo độ chắc chắn cho bờ. Người Dao cho rằng, nếu trên mặt đất mà có cỏ thì dùng cuốc xắn từng miếng, rồi bê đi để đắp bờ, vì có cỏ, đất bờ sẽ chắc hơn. Muốn bờ ruộng vững chắc, người Dao thường đắp tạo chân có độ bè và đắp hơi nghiêng lên trên (không đắp bờ thẳng, dễ bị sạt). Bờ ruộng bậc thang rất khó đắp được thẳng, bởi địa hình tạo nên những bờ ruộng uốn lượn, nhiều chỗ hóp vào, rồi lại nở ra, giống chiếc thang bắc lên trời. Nếu là những khu ruộng mới, khi đắp bờ, người Dao dùng gỗ đập cho đất chặt lại, có tác dụng chắn nước và ngăn không bị sạt lở. Bờ ruộng bao giờ cũng được đắp cao khoảng 15 - 20 cm so với mặt ruộng.

Việc đầu tiên khi triển khai chuyển nương thành ruộng là phải tạo mặt bằng, đắp bờ.

Muốn biết bờ ruộng ở đầu này và bờ bên kia đã bằng nhau chưa, người Dao đỏ dùng máng tre (lấy một đốt ống tre, ở hai đầu có mấu, đem chẻ đôi lấy một nửa để đựng nước,) đổ đầy nước vào đó và đặt ở hai đầu ruộng, nếu nước không sánh về bên nào thì bờ ruộng đã bằng, còn nếu sánh về bên nào thì lại đắp thêm cho cao bằng bờ bên kia. Ngày nay, người Dao dùng chai đổ nước và đậy nắp, rồi đặt ở bờ để lấy thăng bằng.
Khác người Mông, người Dao không bao giờ dùng đá để làm chân ruộng. Họ cho rằng, nếu đắp bờ bằng đá thì 1 - 2 năm sau, khi vạc cỏ bờ sẽ hết đất và cuốc vào đá, do vậy họ không dùng đá làm bờ. Đối với khu vực đất ruộng hay bị sạt lở, bờ ruộng yếu, người Dao thường xử lý bằng cách đóng cọc tre ở chân bờ và chẻ thân cây mai làm giát chắn. Cọc chắn bờ phải đóng sâu 40 cm thì mới giữ bờ tốt, tùy theo khoảng bờ rộng hay hẹp, mỗi cọc đóng cách nhau 20 cm.

Người Dao đắp đất tạo bờ ruộng từ trên xuống dưới, cứ như vậy tạo thành dải liên hoàn. Tùy theo địa thế của từng khu ruộng và độ cao của mảnh trên, mảnh dưới, khoảng cách giữa các bờ khác nhau, đất càng dốc thì độ cao của bờ trên và bờ dưới càng cao. Do ở độ cao, nên ruộng có diện tích lớn nhất chỉ khoảng 100 m2, nhỏ nhất là 6 m2 thì trâu mới cày, bừa được. Nếu thửa ruộng quá rộng, người ta sẽ ngăn để tạo thành 2 thửa ruộng khác nhau, vừa tiện lấy nước, vừa tiện canh tác.

Sau khi hoàn thành đắp bờ, người Dao san tạo mặt bằng cho thửa ruộng. Người Dao cho rằng, mặt ruộng bằng phẳng thì việc cày cấy, thu hoạch rất thuận tiện. Do vậy, khâu tạo mặt bằng cho ruộng rất quan trọng, đòi hỏi người làm phải có kinh nghiệm và biết xác định để lấy mặt bằng.

Người Dao có tinh thần đoàn kết cao, trong mọi công việc đều có sự tham gia của cộng đồng theo hình thức đổi công. Ngày khai mở ruộng cần nhiều người và công sức nên gia chủ nhờ đến anh em đến giúp đỡ cho nhanh, xong nhà này lại sang nhà khác để trả công. Cả nam giới và nữ giới đều được huy động làm ruộng bậc thang, nam giới giỏi việc khai mở ruộng, cày, bừa và làm mương dẫn nước, còn nữ giới giỏi gieo mạ, cấy lúa, thu hoạch...

Thanh Nam - Ngọc Thanh
Mã bảo mật

Tổng Biên tập: Ngô Văn Hinh, Phó Tổng Biên tập: Nguyễn Đức Hoàng - Đặng Viết Xuyên. Trụ sở: Tầng 6, khối 4, phố 30 tháng 4, P.Bắc Lệnh, T.P Lào Cai.

Giấy phép xuất bản số: 41/GP-BTTTT cấp ngày 28/01/2016; Điện thoại: 0214.3840.046 - Fax: 0214.3840.921; Email: baolaocaidientu@gmail.com

Ghi rõ nguồn “Báo Lào Cai điện tử” khi sử dụng thông tin trang này.