Báo Lào Cai Online
Hotline: 02143.840.046 - 0986575708

Văn hóa-Văn nghệ

Đưa tri thức dân gian vào làm ruộng bậc thang

18/05/2019 07:10

LCĐT - Ruộng bậc thang là sáng tạo vĩ đại với loại hình canh tác lúa nước trên những sườn núi dốc. Với sự thông minh và đôi bàn tay khéo léo cộng với tri thức bản địa, người Dao nói riêng và các dân tộc thiểu số ở vùng cao nói chung đều biết khai mở và canh tác trên ruộng bậc thang.

Bài 1: Chọn đất và chọn nguồn nước

Ông Tẩn Vần Siệu, 50 tuổi ở thôn Tả Chải, xã Tả Phìn (Sa Pa) chia sẻ: Theo kinh nghiệm dân gian của người Dao đỏ thôn Tả Chải, việc chọn đất và chọn nguồn nước được tiến hành cùng lúc. Để chọn đất, người Dao thường quan sát, phóng tầm mắt về khu rừng định khai phá để làm ruộng xem địa thế, họ chỉ lựa chọn những khu rừng có độ dốc vừa phải, không quá 80 độ vì nếu khai phá ruộng ở độ dốc này sẽ rất khó canh tác. Do đó, độ dốc thích hợp để làm ruộng bậc thang là từ 30 đến 70 độ. Chọn đất ở rừng già, loại có màu đen. Khi chọn đất, người Dao cầm đất, bóp thử để xem độ ẩm và độ tơi xốp, nếu đạt thì làm ruộng mới thích hợp. Trước khi khai phá ruộng bậc thang, người Dao thường phát khu rừng trên đó để trồng ngô 3 - 4 vụ, sau đó mới chuyển sang khai phá mở ruộng bậc thang. Việc trồng ngô rất cần thiết, góp phần cải tạo, làm cho đất tơi xốp, tạo độ màu cho ruộng.

Đối với người Dao đỏ, nước là yếu tố quan trọng nhất trong canh tác ruộng bậc thang.

Sau khi xác định được đất để làm ruộng, người Dao đánh dấu để khẳng định quyền sở hữu khu rừng đó bằng cách chặt 1 cây tre nhỏ dài khoảng 1,5 m, chẻ đôi phần ngọn và chặt 2 thanh tre nhỏ để chéo, kẹp vào ngọn, đem cắm phía trên đỉnh. Đối với người Dao, khi đã cắm cây như vậy thì khu rừng đó đã có chủ. Người đi tìm đất nếu thấy dấu hiệu như thế sẽ tìm chỗ khác để canh tác. Người Dao đỏ thôn Tả Chải có câu: “Ứm tụ tăng miền lình chúa”, có nghĩa là “không được tranh cái ruộng cuối của người ta”. Ông Tẩn Vần Siệu giải thích ý nghĩa câu này như sau: Có khu rừng, được cắm cây đánh dấu ở trên đỉnh thì toàn bộ khu rừng đó thuộc về người cắm trước, họ có quyền phát nương, làm ruộng từ trên đỉnh thẳng xuống tận chân núi.

Đối với người Dao đỏ, nước là yếu tố quan trọng nhất trong canh tác ruộng bậc thang. Người Dao đỏ ở thôn Tả Chải thường đi tìm nguồn nước vào tháng 2, tháng 3 trong năm, vì đây là mùa khô, lượng nước có đảm bảo hay không thì thời gian này sẽ khẳng định được. Những khe có ít nước sẽ không đủ tưới cho toàn bộ hệ thống ruộng bậc thang ở phía dưới, do đó phải tìm những khe có nhiều nước mới đảm bảo canh tác.

Khi đi tìm nguồn nước, chủ nhà thường mang theo cuốc và dao phát ngắn (giống chiếc liềm) để phát cỏ và đào mương dẫn nước. Để tìm nước, người Dao lựa chọn rất cẩn thận, họ xác định khu đất định canh tác và xuống tận chân suối, rồi ngược lần tìm các khe nước từ 2 bên sườn của khu đất xem có nước chảy không? Kinh nghiệm tìm nguồn nước của người Dao rất độc đáo, họ thường lần tìm ngược từ dưới lên, nhờ đó biết được khe nước chảy to, khe nước chảy nhỏ, biết lựa chọn khe nước sẽ có đủ nguồn cho cả khu ruộng.

Ông Tẩn Vần Siệu cho biết thêm: Những núi có nhiều tảng đá to và màu đen thì nơi đó thường có độ ẩm rất cao và nhiều nước. Những khe nước ở khu vực này thường được đào làm mương chính để dẫn nước về ruộng. Sau khi tìm được nguồn nước đảm bảo tưới cho khu ruộng, người Dao đánh dấu mương nước đầu nguồn bằng cách chặt cây và cắm từ cửa nước đến những khúc cua vòng quanh chân núi chảy về khu ruộng canh tác. Người Dao đỏ cắm cây đánh dấu như vậy để tránh bị giao cắt mương nước với chủ ruộng khác.

Sau khi đi tìm được đất và nguồn nước, họ bàn với các thành viên trong gia đình, phân chia công việc, người đào mương nước, người phát cỏ, chặt cây, làm ruộng. Việc phát cỏ, chặt cây cần nhiều lao động, do vậy người Dao thường nhờ anh em giúp đổi công. Thậm chí, họ còn thuê người Hà Nhì ở Bát Xát về phát rừng và đào ruộng bậc thang.

Thời gian phát cỏ, chặt cây thường vào tháng 2, tháng 3. Nam giới dùng búa chặt hạ những cây to, còn nữ giới dùng dao chặt và phát cây nhỏ, cỏ rác, sau khi phát khoảng 1 - 2 tháng, để cây, cỏ khô sẽ đốt. Trước khi đốt nương, người Dao làm đường băng cản lửa, có 1 người đốt và 2 người đi quan sát để tránh lửa cháy lan sang các khu rừng khác. Khi đốt, họ đốt từ dưới lên nhằm lợi dụng sức gió, cây gỗ và cỏ rác cháy thành tro bụi để làm phân, tạo độ màu mỡ cho đất. Người Dao thường làm nương 3 - 4 năm, khi đất được cuốc lên và trồng ngô nhiều lần làm cho đất có độ tơi xốp, dễ làm hơn, khi đó mới bắt tay khai mở ruộng bậc thang. Công việc khai mở ruộng bậc thang được đánh giá là một nghệ thuật, vừa sáng tạo, vừa công phu.

Thanh Nam - Ngọc Thanh
Mã bảo mật

Tổng Biên tập: Ngô Văn Hinh, Phó Tổng Biên tập: Nguyễn Đức Hoàng - Đặng Viết Xuyên. Trụ sở: Tầng 6, khối 4, phố 30 tháng 4, P.Bắc Lệnh, T.P Lào Cai.

Giấy phép xuất bản số: 41/GP-BTTTT cấp ngày 28/01/2016; Điện thoại: 0214.3840.046 - Fax: 0214.3840.921; Email: baolaocaidientu@gmail.com

Ghi rõ nguồn “Báo Lào Cai điện tử” khi sử dụng thông tin trang này.