Báo Lào Cai Online
Hotline: 02143.840.046 - 0986575708

Phóng sự

Vâng lời Bác dạy

28/05/2019 14:48

Bài 3: “Họa sỹ” ở bản Dao

LCĐT - Ở nơi chấp chới với mây trời - Pờ Sì Ngài, có một nghệ nhân đã gắn bó cả đời với đồng bào Dao. Ông là Chảo Sành Nhàn - “họa sỹ” tài hoa ở bản Dao nằm cheo leo nơi lưng núi của xã Trung Chải, huyện Sa Pa.

>> Bài 1: Một đời truyền dạy văn hóa Mông

>> Bài 2: “Cây cao, bóng cả” ở Tả Thàng

“Họa sỹ” của bản

Trời vừa hửng nắng sau trận mưa đầu mùa, đường lên thôn Pờ Sì Ngài vô cùng khó đi, phần vì đất đá ngổn ngang, phần vì đường dốc đứng, lại nhiều khúc cua gấp. Từ Km21 Quốc lộ 4D rẽ vào, đoạn đường đến nhà lão nghệ nhân của bản Dao chỉ dài chừng 3 - 4 km nhưng gập ghềnh, như thử thách tay lái và bước chân của người lạ. Chúng tôi gọi cửa, nghe tiếng đáp lại của ông Chảo Sành Nhàn. Giọng ông hơi khàn vì cơn ho, ông bảo vừa ốm dậy.

Những bức tranh thờ được nghệ nhân Chảo Sành Nhàn gìn giữ cẩn thận.

Đón khách bằng nụ cười nồng hậu, ông Nhàn loay hoay cắm bóng điện, nhưng điện nước phập phù mãi không sáng đèn, vậy là chúng tôi ngồi trò chuyện trong căn nhà bóng tối tranh ánh sáng. Sau khi rít hơi thuốc để nhớ về chuyện xưa, ông kể cho chúng tôi nghe câu chuyện của cuộc đời mình và cả bản Dao mà ông luôn yêu thương, trăn trở.

Năm nay, nghệ nhân Chảo Sành Nhàn bước sang tuổi 65. Cả cuộc đời ông gắn bó với mảnh đất Pờ Sì Ngài, với cộng đồng người Dao đỏ nơi đây. Thừa hưởng sự nhanh nhạy, khéo léo của cụ, ông, cha trong gia đình, ông Nhàn có trí nhớ tốt và đôi bàn tay tài hoa. Từ nhỏ, ông được cha là thầy cúng dạy học chữ Nôm Dao. Sau bao lần theo chân cha đi đến những đám cúng, nghe lời cha dạy, dần dần, ông hiểu và nhớ được những bài cúng, lý lẽ của đồng bào Dao.

Năm 25 tuổi, chàng thanh niên Chảo Sành Nhàn tự mở lớp dạy chữ Nôm Dao cho một số người trong vùng. Năm 26 tuổi, Chảo Sành Nhàn tìm về huyện Văn Chấn, tỉnh Yên Bái, xin theo thầy Chảo Phù Chỉn học vẽ tranh thờ của người Dao. Học thầy rồi về mày mò, nghiên cứu thêm, mỗi ngày, nét vẽ của Chảo Sành Nhàn càng thêm sắc nét. Tiếng lành đồn xa, tài năng của người họa sỹ vẽ tranh thờ ấy chẳng mấy chốc đã vượt qua ngọn núi của bản Pờ Sì Ngài đến những vùng đất khác. Đồng bào Dao ở nhiều địa phương trong tỉnh khi có việc cũng tìm đến tận nhà ông để đặt vẽ tranh thờ. Hiện nay, ông là người duy nhất vẽ được tranh thờ trong cộng đồng người Dao ở Lào Cai.

Ông Nhàn bảo, tranh thờ có ý nghĩa quan trọng trong đời sống của đồng bào Dao, thường xuất hiện trong lễ cấp sắc, lễ cúng, do trưởng dòng họ bảo quản và lưu giữ cẩn thận. Số lượng tranh của các dòng họ Lý, Lò, Chảo cũng có sự khác nhau. Chính vì sự lưu giữ và trao truyền từ đời này sang đời khác, nên công đoạn làm giấy để vẽ tranh thờ đặc biệt được coi trọng. Giấy để làm tranh thờ là giấy dó, người ta chập nhiều tờ giấy dó lại và dán vào nhau bằng một loại keo đặc biệt. Để làm ra loại keo này, người ta dùng da trâu, gạo, lá cây rừng... đun nhỏ lửa cùng nhau khoảng 2 ngày. Khi keo đã thành, giấy dó được trải ra và bắt đầu phết keo, dán từng lớp. Dán xong, giấy được treo ở nơi khô ráo, sạch sẽ, ngày nắng thì để khoảng 5 - 6 ngày là có thể sử dụng để vẽ tranh, ngày mưa thì để lâu hơn.

Theo ông Nhàn, công đoạn khó nhất trong nghệ thuật vẽ tranh thờ là pha chế màu và điểm nhãn khai quang cho bức tranh. Thông thường, từ 5 màu cơ bản là xanh, đỏ, vàng, trắng, tím, người Dao sẽ pha trộn thành nhiều màu khác để sử dụng khi tô màu. Màu sắc chủ đạo của mỗi bức tranh phụ thuộc vào chủ đề hoặc nhân vật xuất hiện trong bức tranh đó. Việc vẽ tranh thờ được thực hiện liên tục trong một khoảng thời gian. Thời điểm đó, người vẽ phải giữ cho bản thân luôn sạch sẽ, không làm bất cứ việc gì ngoài việc tập trung cao độ để vẽ tranh. Đơn cử như bộ tranh thờ của dòng họ Chảo gồm hơn 20 bức, ông Nhàn mất khoảng 1 tháng mới hoàn thành.

Khi chúng tôi ngỏ ý muốn được chiêm ngưỡng “báu vật” của người Dao, ông Nhàn liền bưng ra một thau nước nhỏ để chúng tôi rửa tay trước khi bước vào căn phòng nhỏ và xem tranh. Vậy mới thấy, người “họa sỹ” này nâng niu, trân trọng những bức tranh đến nhường nào. Chiêm ngưỡng những bức tranh do ông giới thiệu, chúng tôi nhận ra bố cục tranh thờ của người Dao rất chặt chẽ, nhân vật quyền năng nhất nằm ở vị trí trung tâm, những nhân vật quyền năng thấp hơn thì được vẽ nhỏ hơn. Cùng với đó, những họa tiết như mặt trời, mây, hoa lá đan xen vào nhau, tạo nên tầng tầng, lớp lớp không gian, thời gian.

Thấp thoáng trong giọng nói đầy say mê về dòng tranh thờ, chúng tôi còn nghe thấy những tiếng thở dài đầy trăn trở của nghệ nhân. Ông Nhàn bảo, vẽ tranh thờ khó lắm, đòi hỏi tài năng, sự kiên trì khổ luyện của người học, bây giờ, chẳng mấy ai theo học nữa. Bản thân ông muốn truyền dạy, nhưng lại chẳng mấy ai mặn mà. Ấy vậy mà niềm tin của ông về sự trường tồn của dòng tranh thờ chẳng bao giờ vơi cạn, còn sức khỏe ông còn tiếp tục vẽ tranh và dạy cho những người muốn theo học. Ông khoe mình đang dạy để con trai Chảo Láo Sì kế nghiệp cha.

Còn nhiều trăn trở

Không chỉ là thầy cúng, “họa sỹ” ở bản Dao, ông Chảo Sành Nhàn còn là đảng viên, người có uy tín, là cán bộ thôn được bà con tin yêu, quý mến. Trước đây, khi sức khỏe tốt, ông từng có hàng chục năm làm Trưởng thôn Pờ Sì Ngài, Trưởng Ban công tác Mặt trận của thôn. Gắn bó với vùng cao này từ thuở nhỏ đến hôm nay, ông chứng kiến bao sự đổi thay, buồn vui của mảnh đất này.

Bản Dao Pờ Sì Ngài nằm chon von nơi lưng núi, đường đi lại khó khăn, đất sản xuất ít do địa hình chia cắt mạnh, nên cái đói nghèo cứ quẩn quanh mãi. Sau khi được bà con tín nhiệm bầu làm Trưởng thôn, lại thêm trách nhiệm của đảng viên, dấu chân ông chẳng mấy khi ngơi nghỉ ở nơi rẻo cao này. Nhớ lời Bác dạy: “Đảng viên đi trước, làng nước theo sau”, ông luôn gương mẫu đi đầu trong phát triển kinh tế, bảo tồn bản sắc văn hóa. Đấy là những lần ông ngược non cao, gõ cửa từng nhà để vận động các hộ đưa các giống mới vào sản xuất, như trồng sa mộc, cây ăn quả, phát triển chăn nuôi để nâng cao thu nhập. Đấy còn là dấu chân khi ông tham gia tổ tuần tra và bảo vệ rừng, hoặc những lần xuống xã họp để đề nghị có một phân hiệu trường học ở Pờ Sì Ngài giúp trẻ em được đến trường học chữ.

Việc học Bác ở nơi rẻo cao quanh năm mây phủ cũng được đảng viên, nghệ nhân Chào Sành Nhàn cụ thể hóa bằng những việc làm thiết thực, trong đó có việc xây dựng đời sống mới. Hiểu lời Bác dạy: “Đời sống mới không phải cái gì cũ cũng bỏ hết, không phải cái gì cũng làm mới. Cái gì cũ mà xấu, thì phải bỏ.... Cái gì cũ mà không xấu, nhưng phiền phức thì phải sửa đổi lại cho hợp lý... Cái gì cũ mà tốt, thì phải phát triển thêm...”, ông Nhàn tích cực vận động bà con trong thôn đẩy lùi hủ tục, xây dựng nếp sống mới.

Đơn cử như trước đây, việc cưới xin ở thôn còn nặng nề, nhà trai muốn cưới vợ cho con phải tốn 100 đồng bạc trắng khiến nhiều gia đình lâm vào cảnh khó, nhưng nay việc cưới được tổ chức giản dị, tiết kiệm hơn mà vẫn trang trọng, đầy đủ nghi thức.

Dù hôm nay, hầu hết các hộ dân Pờ Sì Ngài đã chuyển đến nơi ở mới an toàn hơn, cách nơi cũ chừng 2 km, nhưng ông Nhàn vẫn luôn trăn trở, mong tuyến đường lên thôn sớm hoàn thành để bà con đi lại thuận tiện, nông sản bán được giá hơn, trẻ em vui đến trường học chữ. Ước mong của “họa sỹ” bản Dao là được nhìn thấy quê hương, đồng bào mình ngày càng ấm no, hạnh phúc.

Chia tay ông Chảo Sành Nhàn khi mặt trời đã đứng bóng, chúng tôi hạ sơn. Từ con đường gồ ghề bao quanh sườn núi nhìn xuống, Quốc lộ 4D nhỏ dài vẫn tấp nập xe cộ lại qua, ngoảnh lại phía sau, bản Dao vẫn im lìm trong nắng hạ chưa vào độ nhuộm. Xa xa kia là những cánh rừng sa mộc xanh tốt, xuyên qua bao mưa nắng để vươn lên trời xanh. Chúng tôi thầm nghĩ, lão nghệ nhân Chảo Sành Nhàn cũng như cây sa mộc ở Pờ Sì Ngài, dù khó khăn, vất vả nhưng vẫn gắn bó cả đời với đất và người ở bản Dao, tích cực gìn giữ dòng tranh thờ của người Dao không mai một theo năm tháng.

Tuấn Ngọc - Quỳnh Trang
Mã bảo mật

Tổng Biên tập: Ngô Văn Hinh, Phó Tổng Biên tập: Nguyễn Đức Hoàng - Đặng Viết Xuyên. Trụ sở: Tầng 6, khối 4, phố 30 tháng 4, P.Bắc Lệnh, T.P Lào Cai.

Giấy phép xuất bản số: 41/GP-BTTTT cấp ngày 28/01/2016; Điện thoại: 0214.3840.046 - Fax: 0214.3840.921; Email: baolaocaidientu@gmail.com

Ghi rõ nguồn “Báo Lào Cai điện tử” khi sử dụng thông tin trang này.