Báo Lào Cai Online
Hotline: 02143.840.046 - 0986575708

Phóng sự

Bài cuối: Lời giải nào cho bài toán bảo vệ cổ vật?

Theo dấu vết khảo cổ

29/07/2019 08:58

>>>Bài 1: Trầm tích văn hóa Sơn Vi

>>>Bài 2: Vang vọng âm thanh trống đồng Đông Sơn

>>>Bài 3: Bí ẩn hang Mã Tuyển

Bài cuối: Lời giải nào cho bài toán bảo vệ cổ vật?

LCĐT - Trên hành trình theo dấu chân những nhà khảo cổ tìm về những nền văn minh, vùng văn hóa đã có cách đây hàng nghìn năm lịch sử, chúng tôi thêm hiểu và trân trọng giá trị lịch sử, văn hóa của các hiện vật, tâm huyết và trách nhiệm của những người làm công tác khảo cổ học, bảo tồn, bảo tàng trên địa bàn tỉnh. Nhưng chúng tôi cũng thấy rõ thực trạng nhiều hiện vật cổ đang “chảy máu”, các di chỉ chưa được quy hoạch để bảo vệ và khai thác, công tác sưu tầm, bảo tồn, bảo quản các hiện vật ở bảo tàng vẫn còn không ít khó khăn.

Mỗi hiện vật đều mang những gái trị của từng thời đại.

Di chỉ Ngòi Nhù đang “chảy máu”

Trở lại câu chuyện ban đầu mà chúng tôi đã kể về ông Nguyễn Văn Ngọc, thôn An Thắng, xã Sơn Hải (huyện Bảo Thắng) - người đã có hàng chục năm sưu tầm đồ đá cổ Sơn Vi và nhiều hiện vật khác bằng đồng, gốm sứ… sau đó tặng cho Bảo tàng tỉnh. Đam mê hiện vật cổ, luôn đau đáu nghĩ về giá trị truyền thống, nhiều năm qua ông vẫn giữ trong lòng những trăn trở, lo lắng không yên.

Ông Ngọc vào góc nhà lấy ra cho chúng tôi xem một cây sắt dài chừng 2 m, một đầu uốn cong thành tay cầm, một đầu nhọn giống như thứ đồ người ta hay dùng để xâm ba ba ở ngoài suối. Ông Ngọc bảo đây là một cây thuốn mà ông xin lại được của một đám người lạ khi họ đến ngã ba suối Ngòi Nhù để săn tìm cổ vật.

Thấy chúng tôi có vẻ chưa hiểu, ông Ngọc dẫn chúng tôi ra bãi ngô xanh mướt bên dòng Ngòi Nhù. Chỉ vào những cái lỗ bé bằng ngón tay út sâu hoắm vẫn còn chi chít trên những bãi đất, ông giải thích: “Người không biết tưởng đây là lỗ giun, tổ dế, nhưng đó chính là dấu vết còn lại khi đám thợ săn cổ vật dùng cây sắt này xuyên xuống lòng đất để tìm cổ vật. Ngoài dụng cụ này, chúng còn mang cả máy dò kim loại đến dò từng mét vuông đất. Còn kia là những cái hố sâu mà nhiều đêm bọn chúng bí mật đến đây đào lên để lấy cổ vật mang đi”.

Thì ra, biết khu vực bên suối Ngòi Nhù vẫn còn nhiều cổ vật nên những năm qua, không ít đám thợ săn cổ vật từ nhiều nơi đã lặn lội đến đây tìm kiếm. Cách đây mấy năm, có ông lão ở thôn An Thắng tận mắt nhìn thấy đám người lạ 2 giờ đêm hì hục đào đất trên bãi ngô, rồi họ đào lên một vật giống như chiếc nồi to cho vào tủ nhựa, lên thuyền xuôi sông Hồng đi mất. “Có thể đó là một chiếc thạp đồng, trống nồi hoặc trống đồng quý giá giống như trống đồng Pha Long, trống đồng Gia Phú. Nhiều đêm nhìn ra bãi ngô thấy ánh đèn pin loang loáng, tiếng cuốc xẻng bập sâu vào lòng đất mà xót xa. Không đau xót sao được vì biết bao nhiêu cổ vật quý giá như vậy của cha ông đang ngày đêm bị “chảy máu” mà mình lực bất tòng tâm” - giọng ông Ngọc nghẹn lại.

Nhức nhối nạn buôn bán cổ vật

Chuyện “chảy máu” cổ vật không chỉ diễn ra ở di chỉ khảo cổ học Ngòi Nhù, mà những năm qua vẫn âm thầm diễn ra ở nhiều nơi. Một số khu vực đã tìm thấy nhiều cổ vật trong lòng đất luôn là điểm đến của những đám thợ săn đồ cổ ở khắp nơi. Chỉ nghe tin người dân đào được đồ cổ là ngay lập tức xuất hiện nhiều người lạ đến hỏi han, nhòm ngó, tìm cách hỏi mua, trộm cắp… Không chỉ đám thợ săn đồ cổ, mà những người buôn bán phế liệu cũng lùng sục khắp các thôn, bản vùng cao với hy vọng “săn” được đồ cổ để “đổi đời”. Và thực tế, có không ít đồ cổ có giá trị đã bị “chảy máu”, thất thoát không biết về đâu.

Cùng với đó, nạn buôn bán trái phép tài sản văn hóa, trộm cắp cổ vật như một dòng chảy ngầm diễn biến phức tạp. Ngày 24/4/2019, Chi cục Hải quan Cửa khẩu quốc tế Lào Cai thu giữ tại cửa khẩu 19 kg tiền xu có niên đại hơn 400 năm tuổi do hai đối tượng người Trung Quốc vận chuyển trái phép qua cửa khẩu Lào Cai để sang thị trấn Hà Khẩu, tỉnh Vân Nam (Trung Quốc). Qua đánh giá sơ bộ, phần lớn những tiền xu cổ nói trên thuộc loại tiền “Hồng Hóa Thông Bảo” thuộc triều vua Mạt Minh, Ngô Thế Phan, có niên đại năm 1679 với nhiều loại mệnh giá khác nhau.

Trong một số chuyến tác nghiệp tại lễ cấp sắc của người Dao đỏ trên vùng cao Sa Pa, Bát Xát, chúng tôi tá hỏa khi phát hiện một nhóm người nước ngoài sao chụp lại toàn bộ những cuốn sách cổ của người Dao đỏ, sử dụng cả chục máy quay phim để quay lại chi tiết toàn bộ nghi lễ cấp sắc của dân tộc Dao trong nhiều ngày. Một phụ nữ lạ mặt người Việt Nam đi cùng nhóm này còn ngang nhiên ngăn cản phóng viên, chuyên viên Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch làm nhiệm vụ. Tìm hiểu thêm, chúng tôi được biết nhóm người này đến từ Viện Nghiên cứu người Dao của Nhật Bản, khi làm việc tại Lào Cai chỉ có một giấy phép hoạt động báo chí do Vụ Thông tin báo chí thuộc Bộ Ngoại giao cấp.

Tiến sỹ Dương Tuấn Nghĩa, Trưởng phòng Quản lý Di sản văn hóa (Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch) có mặt ở đó cũng tỏ ra bức xúc: Tôi cũng rất bất ngờ khi hai lần gặp nhóm người nước ngoài này lên vùng cao Lào Cai quay phim, chụp ảnh nghi lễ của dân tộc thiểu số, nhưng không hề có thông tin với Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch. Nhóm người nước ngoài này không được Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch cấp phép nghiên cứu, sưu tầm di sản văn hóa phi vật thể tại địa phương theo thủ tục quy định, liệu các phòng văn hóa - thông tin và chính quyền địa phương có biết sự việc này không?”.

“Vậy họ quay phim, chụp ảnh chi tiết lễ cấp sắc trong suốt nhiều ngày như vậy vì mục đích gì? Những tư liệu đó sẽ được kiểm soát, quản lý ra sao trước khi mang ra nước ngoài? Thêm một vấn đề đáng báo động nữa là mấy năm qua, nhiều cuốn sách cổ, tranh thờ của người Dao ở các thôn, bản đã được Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch đóng dấu khi thống kê đã “biến mất” một cách bí ẩn. Tình trạng trộm cắp, buôn bán trái phép cổ vật, buôn bán cổ vật giả cũng đang diễn ra rất phức tạp” - Tiến sỹ Dương Tuấn Nghĩa trăn trở.

Ông Ngọc dùng cây thuốn miêu tả hành động dò tìm của các nhóm săn cổ vật.

Sớm có quy hoạch để bảo vệ di chỉ khảo cổ

Trong câu chuyện về vấn nạn “chảy máu” cổ vật ở thôn An Thắng, xã Sơn Hà, huyện Bảo Thắng, Thạc sỹ Bùi Thị Hường, Phó Giám đốc Bảo tàng tỉnh cho biết: Thực tế là ngành văn hóa tỉnh cũng biết khu vực Ngòi Nhù là một di chỉ khảo cổ học rất có giá trị, chính tại nơi đây người dân đã tìm thấy và tặng cho Bảo tàng tỉnh hàng trăm hiện vật cổ bằng đá, kim loại, gốm sứ… Tuy nhiên, nạn khai thác, đào bới cổ vật ở đây vẫn diễn ra phức tạp. Ngành văn hóa tỉnh đã đề nghị UBND tỉnh cho phép khai quật khảo cổ học tại di chỉ này phục vụ công tác sưu tầm, bảo tồn, nghiên cứu, nhưng vẫn chưa được đồng ý. Cùng với di chỉ khảo cổ học Ngòi Nhù, trên địa bàn tỉnh còn không ít di tích, di chỉ khảo cổ học khác. Thực tế là công tác quy hoạch, quản lý, khai quật khảo cổ học ở những nơi này còn nhiều bất cập, việc thất thoát hiện vật cổ là không thể tránh khỏi.

Cũng theo Thạc sỹ Bùi Thị Hường, thêm một khó khăn hiện nay với đơn vị làm công tác bảo tồn, bảo tàng là khi tìm thấy hiện vật cổ, một số người dân luôn tìm cách giấu đi vì nghĩ những hiện vật đó có giá trị kinh tế. Vì thế, việc tiếp cận, tuyên truyền, giải thích cho người dân để đưa những hiện vật cổ về bảo tàng lưu giữ không hề đơn giản, nếu không nói là rất vất vả.

Khép lại loạt bài này, chúng tôi cho rằng, cùng với sự nỗ lực của ngành văn hóa thì vai trò của chính quyền các địa phương trong việc bảo vệ tài sản văn hóa của cộng đồng là vô cùng quan trọng. Giải pháp cấp bách hiện nay là chính quyền địa phương cần khẩn trương thực hiện công tác quy hoạch các di chỉ khảo cổ học trên địa bàn tỉnh để quản lý, bảo vệ, tránh để “chảy máu” cổ vật; đẩy mạnh tuyên truyền đến từng thôn, bản, từng hộ gia đình để cả cộng đồng cùng chung tay tham gia giữ gìn các di chỉ khảo cổ, bảo vệ tài sản văn hóa của dân tộc. Đối với các di chỉ khảo cổ học đặc biệt, cần có cơ chế, chính sách phù hợp để trông coi, quản lý. Việc xử lý nghiêm các hành vi trộm cắp, buôn bán trái phép cổ vật và tuyên dương, khen thưởng kịp thời những cá nhân có nhiều đóng góp trong việc phát hiện, hiến tặng, bảo tồn cổ vật cũng cần được quan tâm hơn nữa.

Quỳnh Trang - Tuấn Ngọc
Mã bảo mật

Tổng Biên tập: Ngô Văn Hinh, Phó Tổng Biên tập: Nguyễn Đức Hoàng - Đặng Viết Xuyên. Trụ sở: Tầng 6, khối 4, phố 30 tháng 4, P.Bắc Lệnh, T.P Lào Cai.

Giấy phép xuất bản số: 41/GP-BTTTT cấp ngày 28/01/2016; Điện thoại: 0214.3840.046 - Fax: 0214.3840.921; Email: baolaocaidientu@gmail.com

Ghi rõ nguồn “Báo Lào Cai điện tử” khi sử dụng thông tin trang này.